Biolentzia, Errepresioa eta Giza Eskubideen zapalketa Gerra Zibilean eta Lehen Frankismoan
3.2.
GERRA ZIBILEAN
MOBILIZATUTAKO HERNANIARRAK
3.2.1. Errepublikaren aldeko mobilizazioa Hernanin
Arestian aipatu modura, Hernaniren defentsan miliziano gisa aritu ziren gehienak antolakunde sozialista eta komunistetako kideak izan ziren. Aldi honetan, herriko nazionalistak Ordena Publikoaz eta gurtze guneen zaintzaz arduratu ziren gehienbat. Irailaren 12an, ordea, ehundaka errefuxiaturekin batera guztiek utzi behar izan zuten Buruntzaldea. Gainean eraman zezaketena hartuta, oraindik Errepublikaren kontrolpean zeuden lurraldeetan bilatu zuten babesa, batez ere, Euskal Herriko mendebaldean eta Kantauriko hegian.
Babesa bilatzeaz gain, hernaniar askok hainbat batailoietan eman zuten izena gudari eta miliziano gisa. Izan ere, Hernani eta Gipuzkoaren gehiena erorita ere, Euskal Herrian 1937ko abuztura arte iraun zuen gerrak. Hortaz, hernaniar askok Santoñako errendizioraino jarraitu zuten borrokan. Beste batzuk, aldiz, Kantabria eta Asturiaseko fronteetaraino segitu zuten guduan. Probintzia hauek matxinoen esku erortzean, Frantziatik igaro eta Kataluniara iristea ere lortu zuten batzuek, bertan zein azken probintzia Errepublikarretan borrokatzeko gerra amaitu zen arte.
Ikusi dugunez, gudaren hasieran Gipuzkoa eta Bizkaian Defentsa Batzordeen baitan antolatu ziren milizia taldeak: konpainia ezberdinetan banatuta eta alderdi, sindikatu zein antolakundeen babesean. Nazionalisten kasuan, beranduago hasi ziren egitura militarretan kokatu eta borrokatzen. 1936ko irailerako Gipuzkoa ia osoa —Elgeta izan ezik— kolpisten esku zegoen jada. Horrekin batera, Gipuzkoako Kanpaina amaitu zen, Gipuzkoako Defentsa Batzordeak desegin ziren eta Fronte Popularrak indarra galdu zuen gerraren kudeaketari zegokionean.
Testuinguru honetan hasiko zen sortzen euskal armada antolatu bat, Gorte Errepublikarrek urrian Autonomia Estatutua onartu zutenean. Hain zuzen, urriaren 7an Jose Antonio Aguirre nazionalistak lehendakari karguaren zina egin eta Eusko Jaurlaritzaren sorrerari ekin zion. Gobernua errepublikaren aldeko indar guztiek osatu zuten, CNTko anarkistek izan ezik. Ildo horretatik, Bizkaia defendatu eta galdutako lurraldeak berreskuratzeko armada bat sortzeari ekin zioten, milizia taldeetatik haratago. Horretarako, Aguirre lehendakariak mobilizazioa baliatu zuen: 1932tik 1935era bitarteko ordezkapenetatik hasita, 1937ko urtarrilean 18 eta 45 urte bitarteko gizonezko guztiak mobilizatzera. Maiatzean, lurreko 1928 eta 1939ko itsasoko 1927 eta 1938ko deialdiak ere mobilizatu zituen[136].
Euskadiko Operazio Gudarostearen sorrera.
(Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa, 1936/10/27).
Mobilizazioaz gain, hainbat neurri hartu zituzten indarrak berrantolatzeko helburuz. Urriaren 25ean miliziak militarizatzeko eta euskal armadaren gorputza (Euskadiko Operazio Gudarostea) osatzeko dekretua sinatu zen[137]. Era berean, batailoia ezartzen zen unitate militar eta administratibo gisa. Batailoi hauek 150 gizonez osatutako lau konpainiatan banatuko ziren eta metrailadore, mortero eta zulatzaile konpainia bat izango zuten. Militarizazioa eman arren aniztasun politikoak bere horretan jarraitu zuen, izan ere, mobilizatutakoei nahi zuten unitatetan kokatzeko aukera eman zitzaien. Hauek, beren ideologiarekin bat zetozen batailoiak aukeratzen zituzten gehienetan[138]. Gainera, batailoi hauek ezarritako zenbaki bat izan arren, aurretiazko izena edota berri bat erabil zezaketen.
Hortaz, tentuz ibili behar da “Eusko Gudarostea” izendapenarekin, askotan hala deitu izan baitzaio Eusko Jaurlaritzak antolatutako armadari. Eusko Gudarostea, bere horretan, Azpeitiako Komandantzia Militarraren baitan Loiolako Santutegian sorturiko miliziak izango dira, Bizkaian Eusko Gudarostea sortu arte. 1936ko urrian 25eko dekretua sinatzean, Eusko Gudarosteko eta gainontzeko miliziak elkartu egin ziren, Euskadiko Operazio Gudarostea sortuz horrela —edota, Euskadiko Gudarostea[139].
Beraz, Eusko Gudarostea ez zen Eusko Jaurlaritzaren armada izan, EAJren, ELAren, ANVren eta EMB-ren milizia bateratuak baizik. Beste aldean, ezkerreko gainontzeko alderdiek —CNT izan ezik— Euskadiko Fronte Popularra eta hari atxikitako Herri Milizia Antifaxistak (Milicias Populares Antifascistas) edo Milizia Bateratuak (Milicias Unificadas) deiturikoak sortzen hasi ziren. Azken egitura hau maiatzean desegin zen, apirilean armada erregularreko gorputz bakarra sortzea agindu ondoren: Ejercito regular de Euzkadi, orain bai, Eusko Gudarostea euskaraz[140].
Milizien bateratzea.
(Euzkadi Roja, 18/12/1936).
Horiek horrela, Eusko Jaurlaritzak Bizkaia defendatu eta Gipuzkoa zein Araba berreskuratzea helburu zituen armada sortu zuen. Horretarako, Bizkaiko Defentsa Batzordetik jada antolatuta zeuden milizia taldeak bereganatu zituan, ordurako probintziaren mugetan borrokan zeudenak. Bestalde, Gipuzkoatik ihes egin ahal izan zuten eta bertako Defentsa Batzordearen baitan zeuden milizia taldeak ere bertara batu ziren.
Lan honetarako egindako ikerketan Gerra Zibilean errepublikaren alde mobilizatutako ia 550 hernaniar baino gehiago identifikatu dira[141]. Hernaniren kasuan, gerra-frontearekin loturiko mobilizazioaren gehiengoa alderdi, antolakunde eta sindikatu sozialista eta komunistekin lotuta egon zen. Mobilizazioaren joera orokor hau bat zetorren Hernaniko aktibismo eta bizitza politikoarekin, hain zuzen ere, herriaren izaera industrialarekin loturik. Handia zen langile mugimenduei loturiko ezkerreko mobilizazioa, batez ere, UGT sindikatuaren eta PSOEren Gazteria Sozialisten ingurukoa —ondoren, Juventudes Socialistas Unificadas-en (JSU) bateratu zena—. Ikusi dugunez, altxamendua gertatu eta lehen hilabeteetan sektore hauek izan ziren Defentsa Batzordearen baitan herriaren nondik norakoak antolatu zutenak. Ingurugiro honetan, mobilizazioari lotuta Gerra Komisariotzak eta ezkerreko milizia ezberdinak izan ziren hernaniarren mobilizaziorako unitate nagusiak.
Era horretan, Euskadiko Gudarostea sortu zenean, antolatu ziren unitateen baitan JSU-k antolaturiko bat nabarmendu zen Hernaniarren artean: Dragones batailoia. Gutxienez, 169 hernaniarrek borrokatu zuten batailoi honetan. JSU antolakundeak Meabe izeneko zutabea eratu zuten, eta horren baitan txertatu zen batailoia. Antolakunde horrek osatutako UHP (Unios Hermanos Proletarios) batailoian ere egon ziren hainbat hernaniar.
Kopuru txikiago batean PSOE-UGTk antolaturiko batailoiak nabarmendu ditzakegu Hernaniarren artean: esaterako, UGT 12 “Manuel Llaneza”, UGT 5 “Madrid” edota UGT 14 “Guillermo Torrijos”. Alderdi komunistak egituratutako batailoietan ere egon zen hernaniarren presentzia: Larrañaga, Rosa Luxemburgo, Karl Liebknecht eta Rusia izenekoetan. Armada Errepublikaren baitako Enlaces y Transmisiones batailoian eta Eusko Jaurlaritzaren Diziplinatze unitatean ere egon ziren herritar ugari.
Horrek ez du esan nahi nazionalisten aldetik errepublikaren aldeko mobilizaziorik egon ez zenik. Hain zuzen ere, gerraren lehen hilabeteetan Ordena Publikoaren alorrean edota Euskal Milizietan hartu zuten parte, Agustindarren komentuan. Eusko Gudarostea sortu zutenean, aldiz, unitate ezberdinetan banatu ziren hernaniarrak: Saseta (EAJ), Itxarkundia (EAJ), Loyola (EAJ), Amayur (EAJ), Aralar (EAJ), San Andres (ELA) eta Lenago il (EMB). Dena dela, gainerako batailoi ezkertiarrekin alderatuz hernaniarren presentzia nabarmen txikiagoa da. Azkenik, gutxiengoan zeuden batailoiak anarkistak izan ziren, hots, CNTk antolaturikoak. Hernaniar gutxi integratu ziren hauetan, Durrutieta Isaac Puente batailoietan, esaterako.
Miliziano eta gudari hernaniarren joera orokorra honakoa izan zen horrenbestez: frankistak Hernanira hurbildu ahala, ezkerreko milizianoek herriaren defentsa antolatu zuten mugetan. Bitartean, nazionalistek, guardiak burutu zituzten herrigunean. Behin Hernani matxinatuek hartuta, Bizkaia aldera jo zuten ia gehienek. Euskadiko Gudarostea sortu artean, JSUko gazte ugarik Hernani miliziak antolatu zituzten eta nazionalistak Eusko Gudarostearen baitan antolatzen hasi ziren. Iparraldeko Frontean aritu ziren batailoi hauetako asko, baina nazionalista gehienek 1937ko abuztuan utzi zuten borroka Santoñako errendizioarekin batera. Dena dela, beste batailoi batzuetan txertatu zenik ere egon zen.
Modu horretan, hernaniar ugarik jarraitu zuten Kantabria eta Asturiasen borrokan Bizkaia frankisten esku erori zenean. Huetako asko Santander eta Gijon inguruetan atzitu eta Sailkapen Batzordeetatik pasa zituzten[142]. Bi bide nagusi izan zituen prozesu honek hernaniarren kasuan: batetik, kontzentrazio esparruetara bideratzea, ondoren, Langile Batailoi ezberdinetan integratzeko. Bestetik, Auzitegi Militarrek haien aurkako lege-prozesuak hastea eta, hortaz, kartzela zein heriotza-zigorrak bezalako errepresaliak jasotzea. Hain zuzen ere, gutxienez, miliziano eta gudarietako 133 igaro ziren Auzitegi Militarretatik. Bestalde, 126 inguru Espainiar Estatuko kontzentrazio esparru, Langile Batailoietan edota bortxazko lanetan aritu ziren.
Kasu gutxi batzuetan lortu zuten Hernanira bueltatzea. Iparraldeko Frontetik itsasoz ihes egitea lortu zuten hainbat hernaniarrek Armada Errepublikarrean jarraitu zuten borrokan, Katalunian gehienak. Hala nola, Batallon de Montaña Pirenaica edota Alpino-an. Katalunia frankistek hartzear zeudela Frantziara ihes egin zuten askok, eta bertako esparru ezberdinetan sartu zituzten.
3.2.1.1. Hernaniarrak Dragones batailoian
Esan bezala, herriaren defentsan borrokatu zuten miliziano gehienak JSU-ren Dragones batailoian engaiatu ziren, Meabe-ren baitako bosgarrena. Hain zuzen, batailoi honen laugarren konpainian integratu ziren Hernaniko miliziak, eta Hernani izena baitzuen konpainia honek. Hala ere, Hernaniar batzuk batailoi bereko lantalde nagusian, zerbitzu osagarrietan, kuartel-zerbitzuetan edota metrailadoreen konpainian ere sartu ziren.
Dragones batailoia 1934ko grebaren ondorioz Guadalupeko gotorlekuan preso zeuden Arrasatear, Aretxabaletar, Pasaitar eta Hernaniarren harremanetatik abiatu zen. Oro har, Arrasate eta Hernanin jada sortuak zeuden milizietatik sortu zen batailoia. Batailoia lantalde nagusiak, bitartekariek, lau konpainiak eta metrailadore konpainia bateko osatzen zuten. Lehen konpainia Arrasatearrek osatu zuten, bigarrena Aretxabaletarrek eta Arabatik ihes egindakoek, hirugarrena donostiarrek eta laugarrena hernaniarrek. Metrailadoreen konpainia, aldiz, Pasaitarrek osatu zuten[143].
Batailoiaren komandantea Gerardo Ruiz de la Cuesta izan zen eta, berarekin batera, zenbait hernaniarrek ere osatu zuten lantalde nagusia edo buruzagitza: Angel Ibañez Ayesa intendentea, Juan Ibañez Ayesa teniente laguntzailea, Ignacio Domingo Beriain ofizialordea, Ramon Armendariz Ugalde gidaria, Jose Maria Zamora Iribarren gidaria eta Patricio Gonzalez Alvarado armazaina.
Pablo Gimeno Garin hernaniarrak eta JSUko militanteak Hernaniko milizien inguruko kontakizunak idatzi zituen[144]. Horiei esker, herritik ihes egin behar zutenetik aurrerako nondik norakoak zehaztasunean ezagutu ditzakegu. Milizianoek irailaren 12ko ilunsentian utzi behar izan zuten herria ehundaka herritarrekin batera. Donostia eta Astigarraga arteko bidea hartzen saiatu ziren arren, Santiagomedin kokatuta zeuden kolpistak metrailaz ari ziren errepidera tirokatzen, eta ezin izan zuten aurrera egin. Hernanitik irtetea lortu zutenean, milizianoen lehen behin-behineko janari-biltegia Zarautzen izan zuten, bertako merkataritza eta intendentziatik zetozen elikagaiekin. Zarautzeko herriko La Perla hotelean ezarri zuten Hernaniko milizianoen kuartela, eta Tomas Beriain Ugalde JSUko militanteak hartu zuen haren agintea.
Gerraren fase berri baten hasiera zen, hernaniar milizianoak herritik kanpo borrokatzen hasi ziren, baina oraindik ez zen batailoi bateratu bat. Aldi berri honetan Orio, Usurbil zein Zarautzen lagundu zuten miliziano hauek hurrengo egunetan. Hala ere, egun gutxira Mutrikura atzera egin behar izan zuten, miliziak bertan ezarri zirelarik Elgoibar eta inguruetan borrokan aritu ostean. Mutrikuko fronteko borrokaldietan hainbat zauritu egon ziren batailoian, eta Nicolas Domingo Inchaurrondo Hernaniko bizilagun eta milizianoa hil zen.
Mutrikun egun batzuk igaro ondoren, Saturrarango hondartzara jo zuten, gutxira Ondarroaraino atzera egiteko. Pablo Gimenok bere kontakizunetan dionez, osasungintzako miliziano hernaniar gehienak zeuden Ondarroako hondartzan. Izan ere, herria ebakuatu zenean Gipuzkoako Osasun Komisariotzaren aginduetara jarri baitziren, ondoren, sortzen ari ziren batailoi ezberdinetan engaiatuz. Ondarroan ere behin-behinean kuartela eta janari-biltegia ezarri zuten milizianoek. Egun gutxira Lekeitiora lekualdatu ziren, Bizkaitik zetozen milizianoekin elkartuz, jada egitura profesionalago bat zutenak. Lekeition Intendentziako kide hernaniarrekin ere elkartu ziren, Hernaniko Defentsa Batzordeko kideak izandakoak, Mutrikun Gipuzkoako Intendentziara igaro zirenak.
Hurrengo geldialdia Abadiñon egin zuten hernaniar miliziano hauek. Konpainia sortu aurretiko testuinguru honetan, miliziano talde hauek askotan kuartela zuten herrian ere ardura politikoak izaten zituzten. Hala nola, tokian tokiko Defentsa Batzordeei laguntza ematen zieten, eskoletan irakasle gisa laguntzen zuten... Hernaniar hauen kasuan hainbat herritan Gerra Komisariotzaren ardura hartu zuten eta Abadiñon, zehazki, Ordena Publikoaz arduratu ziren. Abadiño izan zen, egin-eginean ere, Dragones batailoiko laugarren konpainia, Hernani izenekoa, sortu zuten herria. Era berean, UGTren “Hainbat Lanbideren Sindikatua” (Sindicato de Oficios Varios) Abadiñon osatu zuten, han baitzeuden Zuzendaritza batzordeko kide gehienak[145].
Dragones batailoiaren kuartela Elorrion kokatu zen. Hernani konpainiaren baitan Tomas Beriain Ugalde izendatu zuten konpainiaren kapitain. Bestalde, teniente ezarri zituzten Ramon Muguruza Zubillaga, Juan Jose Zaldua Vergara eta Antonio Ormazabal Lasa. Egiturak aldaketak jasan zituen hurrengo hilabetean, hala nola, Manuel Iturrioz Malcorra orexarrak teniente maila jaso zuen.
Hernaniko milizianoek Dragones batailoi gisa parte hartu zuten lehen gudua Kanpazarrekoa izan zen, urriaren 4an. Bertan, konpainiaren laguntza eskatu zuten borroka indartzeko, eta egun hartako erasoa geratzea lortu zuten: Intxortetako lehen borroka hain zuzen[146]. Borrokaldi honetan garaipena lortu zuten errepublikar indarrek, matxinatuek atzera egin baitzuten haien posizioak utziz. Bataila honen ondorioz hiru kide hil ziren: Juan Cruz Azcoitia Ochotorena, Felix Alvarez Suso eta Damian Mazquiaran Celaya[147]
Bi egunetara konpainiak erreleboa jaso eta Elorrioko kuartelera itzuli ziren. Urriaren 7an, Eibarrerantz jo zuten Kalamuako posizio batzuk berreskuratzeko asmoz. Kalamua inguruko borrokak oso gogorrak izan ziren, zortzi hernaniar hil zirelarik: Tomas Beriain Ugalde kapitaina, Manuel Moulian Mendia eta Lorenzo Aizpurua Balda tenienteak, eta Antonio Gonzalez Tormes, Francisco Gonzalez Alvarado, Francisco Erdocia Urretavizcaya, Federico Heredia Bengoa, Crescencio Caracciolo Iribertegui zein Ramon Aramendi Manrique milizianoak. Era berean, hamar hernaniar zauritu ziren bataila honetan.
Une hartan, Hernani konpainia kuartelera itzuli zen atseden hartzera, eta berrantolaketarako baliatu zuten pausagunea. Felix Alberro Arizpe izendatu zuten kapitain, teniente bezala, aldiz, Felix Muguruza eta Antonio Ormazabal mantendu zituzten. Manuel Iturrioz Malcorra tenientea zauritua zegoenez, Juan Jose Zaldua Vergara bilakatu zen berriro teniente.
Konpainiak Kanpazarreko zonaldean jarraitu zuen defentsan, Elorrioko sektorean. 12 egunez frontean egon ziren Abadiñoko kuartelera itzuli ziren arte. Hurrengo irteera azaroaren egiten du konpainiak Arrasateko frontera. Azaroaren 2an Dragones batailoiko lau konpainiak Larragainen elkartu ziren. Azaroaren amaieran hasi zituzten erasoaldiak, lau taldeak antolatuta. Abenduaren 1 eta 4aren artean hiru hernaniar hil ziren: Juan Zaldua Vergara, Joaquin Otaño Izaquirre eta Joaquin Otamendi Celarain. Konpainiako bost kide zauritu ziren gutxienez egun hauetan.
Gerraren une honetara arte iristen dira Pablo Gimeno Hernaniarrak Hernani konpainiaren inguruan idatzitako kronikak. Dena dela, badakigu Dragones batailoiak eta hernaniarren konpainiak 1937ko martxoaren 31 ko matxinatuen ofentsiban borrokatu zuela Murugaineko lerroan. Apirilaren amaieran ere, batailoiak Intxorten defentsan hartu zuen parte. Ostera, 11. Brigadan integratu ziren Eusko Jaurlaritzak egindako tropen berrantolaketaren ondorioz. Orduan, Euban eta Lemoako Haitzetako borroketan ere ibili, baita Burdinezko Gerrikoan ere[148].
Fronte hauetan, gutxienez, Dragones-eko hamasei hernaniar hil ziren: Anacleto Aranguren Armendariz, Jose Antonio Ayerza Orbegozo, Jose Maria Celarain Mendizabal, Javier Echeveste Laburu, Bernardo Erdocia Urretavizcaya, Marciano Garces Aguado, Juan Gomez Bajo, Regino Gorospe Caracciolo, Agustin Ibañez Ayesa, Juan Ibañez Ayesa, Jose Manuel Lizarazu Garayalde, Pedro Osambela Muneta, Felipe Sarasola Goenaga, Esteban Sarasola Otegui, Miguel Vila Yarza eta Francisco Zozaya Errotaberea. Bestalde, 1937ko martxorako Dragones-eko hainbat hernaniar Autos Blindados batailoira aldatu ziren Elorrioko sektorean borrokatzeko.
Bilbo erori ostean batailoiak atzera egin zuen Enkarterrietara eta, ostera, Santanderrera. Baja kopuruaren ondorioz kide gutxi zeuden batailoian eta, horrenbestez, geratzen ziren kideak MAOC 1 Larrañaga batailoira batu ziren, PCR-rena. Batailoi hau Kantabriatik ibili zen, hala nola, Villaberde de Truciosen zein Reinosan. Asturiasera ere iritsi ziren asko, 50. Dibisioko 164. Brigadan integratu zirelarik hernaniar ugari.
Hernaniarrak 164. Brigadako
buruzagitzan. (cdmh).
CNT-ren Isaac Puente batailoiarekin batera Asturiaseko Mazuco mendiko guduan borrokatu zuten 1937ko irailean. Zenbakitan eta armamentuetan eskasagoak izanda ere, bai eta hegazkin eta artilleria bonbardaketa handiak jasanda, tropa frankisten aurrerapena gelditu zuten aste oso batez. Gudu honetan oso nabarmena izan zen Larrañagan sartu ziren Dragones batailoieko kideen jarduna. Kide asko Gijonen preso hartu bazituzten ere, Kataluniara iristerik izan zuenik ere bazen. Hauek, bertako fronteetan jarraitu zuten borrokan.
Bestalde, miliziano hauek Bizkaian ezarri ziren aldian haien orri bolante propioa argitaratu zuten Bilbon 1937ko ekainaren 2an: Hernani antifascista izenekoa. Hain zuzen, Hernanin setio karlistaren askapena ospatzen zuten egunean kaleratu zuten.
Hernani Antifascista orri bolantea. (airmn).
“Si de la rebelión fascista que invadió Guipuzcoa en el año 36, se hace la limpia historia, en ella jugara importante papel junto a Irún, la heroica villa de Hernani, plaza fuerte cuyo valor intrínseco no se quiso comprender. Hasta el presente a Hernani no se le hizo justicia; el pueblo aguantó impávido todos los violentos ataques que por su posesión, verdadero dechado de ambición, hizo al enemigo. Si algún día se hace justicia repito, se verá que fue eje sobre el cual giro la defensa toda de nuestro suelo, pues bastó la caída de sus fuertes y en especial de Santa Bárbara para que las milicias todas guipuzcoanas y no, nos viéramos de retroceso en retroceso, sin podernos pararnos por decirlo así en el límite de Bizkaia, es decir, verdaderamente en el lugar en que se inicia la reconquista de nuestro amado solar, mancillado por el alienígena invasor, sobre cuya depravada moral caerá y maldecirán las futuras generaciones[149]”.
3.2.1.2. Hernaniar emakumeak gerran
1936ko uztailaren 18ko altxamenduaren osteko egunak mobilizazio eta mugimenduz beterikoak izan ziren Hernanin zein Gipuzkoan. Alderdi, antolakunde eta sindikatu ezberdinek mobilizaziorako deiak egin zituzten eta, aurreko atalean ikusi dugunez, Hernanin ehundaka biztanle antolatu ziren errepublikaren defentsan. Defentsa Batzordeen baitako gerraren lehen zati honetan hernaniar emakumeek ere hartu zuten parte. Komisariotzen inguruko dokumentazio urria badugu ere, hurrengo urteetan erregimenak egindako salaketa eta auzietan parte-hartze hau egotzi zitzaien emakume askori.
Herrian sortutako komisariotza guztietatik, emakumeen gehiengoa Lan Komisariotzaren baitan antolatu zen. Komisariotzaren funtzioa oso zehatza zen kasu honetan: Gipuzkoako industria martxan jartzea gerra esfortzurako beharrezkoak ziren baliabideak sortzeko. Horrela, Hernaniko emakume asko inguruko industria hauetan lan egiten hasi zen gerraren ondorengo egunetan: Hernaniko Montes y Cla eta Santiago Carrero-n zein Oriako Brunet lantegietan.
Behin Hernani frankistek hartu zutela, Euskadiko Gudarostea sortu zutenean, bertan engaiatu ziren emakume hernaniarrak ere izan ziren. Ezagunenak Artola Iriarte ahizpak izan ziren, Nemesia eta Elvira. Biek egin zuten lan Gerra Komisariotzarentzat, miliziano jantziak soinean zituztela udaletxean zein zaintza armatuak egiten aritu ziren. Ondoren, herria ebakuatu zenean hernaniar milizianoekin, Dragones batailoiko Hernani konpainia osatuko zutenekin, Abadiñora joan ziren. Batailoia sortzean garbitzaile lanak egin zituzten bertan[150]. Ana Maria Ruiz Casasola eta Dolores Ugalde Guruzmendi hernaniarrak ere garbitzaile aritu ziren batailoi honetan. Aipatzekoak dira Maria eta Josefa Beriain Ugalde ahizpak ere bai: Azaña milizietako kide izan ziren —Donostiako lehen gertakarien ostean sorturikoa—, baita Dragones-eko garbitzaile ere.
Cristina Illarramendi Beristainen
miliziana-fitxa. (cdmh).
Gerra frontean erizain gisa jardun zuenik ere egon zen, Clara Lema Larumbe eta Consuelo Lopez Zubiri, adibidez, frontean zauritutako milizianoak artatzen aritu ziren. Dena dela, izan ziren miliziana gisa frontean aritu ziren emakume hernaniarrak ere. Teodora Garraza Martinez Gerra Komisariotzako miliziana izan zen[151]. Cristina Illarramendi Beristain hernaniarra Milizia Popularren baitan aritu zen miliziana gisa, Bortolueneako zonaldean, 17 urte zituela[152].
Manuela Otamendi Olloquiegui ere herriaren defentsan aritu zen gainontzeko milizianoekin batera, buzoa jarrita eta kartutxera zein armekin. Emakume milizianen inguruan ohikoa izan zen prostituzioarekin loturiko akusazioak burutzea, bai kolpisten zein errepublikarren artean[153]. Manuelaren kasuan, esaterako, mota honetako adierazpenak egin zituzten Auzitegi Militar frankistetan:
“dedicada a una vida de placer y orgia, siendo una de las que vistiendo de mono azul acompañaba a los milicianos marxistas al monte para satisfacer sus vicios[154]”
Altxamenduaren ostean, hainbat emakume engaiatu ziren miliziana moduan Gipuzkoaren defentsan, JSUko militanteak batez ere[155]. Urrirako, ordea, Francisco Largo Caballero Gerra Ministroak emakumeak frontetik kendu eta atzegoardian kokatzeko agindua eman zuen[156]. Erabaki hura errefusatu eta frontean jarraitu zuenik egon zen. Hala ere, era orokorrean erretagoardiako lanei ekin zieten gehienek. Orokorki, nazionalistek, sozialistek zein komunistek defendatu zuten emakumeak erretagoardian zuten funtzioa, bakoitzak bere kultura politikoaren baitan.
Hernaniko emakumeen kasuan militante eta afiliatu gehienak JSU eta UGTren baitan antolatu ziren. JSUko emakumeek fortifikaziorako brigadak sortu zituzten, funtsean, frontearen eta atzegoardiaren arteko erdibideko lana. Gainera, Emakume Antifaxisten Elkarteak[157] (Asociacion de Mujeres Antifascistas —AMA—) emakumeen fronteko lanak goraipatu zituen, baina erretagoardiako eta fortifikazioen lanak defendatuz. Mujeres astekaria izan zen haien publikazioa, Bilbon argitaratzen zutena. Kontrara, Emakume Abertzale Batzako eta Aberri Emakume Batzako kideek engaiatzea arbuiatzen zuten. Erretagoardiako lanean aipa ditzakegu, besteak beste, jostura tailerrak, garraio lanak, kobratzaile lanak, odol ospitaletako erizain lanak edota fabriketako munizio lanak[158].
Mujeres astekaria.
ERREPUBLIKAREN ALDEKO MOBILIZAZIOA HERNANIN
|
IZEN ABIZENAK |
JAIOTZA DATA |
BATAILOIA/UNITATEA |
FILIAZIOA |
OHARRAK |
|
Azcoitia Ochotorena, Juan Cruz |
1909/02/30 |
Milizia Popularrak / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Aguado Martínez, Alejandro |
1915/06/14 |
Octubre / Sanidad |
JSU |
Ontanedan atxilotua / Auzitegi Militarretan epaitua / Gatibu-lanak egitera zigortua |
|
Aguayo Barrios, Enrique |
1907/07/15 |
UGT 10 |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Aguirre Arizmendi, Ricardo |
1913/02/14 |
Rosa Luxemburgo |
|
Armada frankistak mobilizatua |
|
Aguirre Lecuona, Joaquin |
1899/08/03 |
Defentsa Batzordeko Hornidura Komisarioa / Comisariado de Suministros de la Junta de Defensa |
Hernaniko Alderdi Sozialista / UGT / SRI |
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Errefuxiatua |
|
Aguirre Oyarzabal, Francisco |
1905/10/15 |
Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Aguirre Urretavizcaya, Juan |
1910/11/10 |
Itxarkundia / Zestoako Defentsa Batzordea |
ELA / STV |
Auzitegi Militarretan epaitua / Gatibu-lanak egitera zigortua |
|
Aguirrebalanzategui Aguirre, Victor |
1916/04/25 |
UGT 8 “Jean Jaures” |
|
Milizianoa |
|
Aguirrezabala Imaz, Victor |
1904/01/15 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Lanpostutik kanporatutako Gipuzkoako Aldundiko langilea / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Aizpurua Balda, Antonio |
|
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa |
|
Aizpurua Balda, Jose Maria |
1911/03/05 |
Dragones / Larrañaga / Montaña Pirenaica |
JSU/UGT |
Katalunian errefuxiatua / Gatibu-lanak egitera zigortua |
|
Aizpurua Balda, Lorenzo |
1914/12/16 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Dragones-en tenientea / Frontean hildakoa |
|
Aizpurua Balda, Martin |
1915/03/29 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
JSU/UGT |
Milizianoa / Itsasoan atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Alberro Arizpe, Felix |
|
Dragones / Gipuzkoako Komandantzia Militarra / 40 Erregimendua / Infanteria |
JSU |
Milizianoa / Sarjentua / Tenientea / Kapitaina / Urnietako frontean zauritua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Alberro Echeverría, Rafael |
1919/10/22 |
Aralar |
|
Milizianoa / Kontzentrazio esparruan |
|
Albistur Adarraga, Antonio |
|
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra |
UGT |
Gipuzkoako Komandantziako milizianoa |
|
Albistur Adarraga, Francisco [Jose] [Agustín] |
|
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra |
UGT |
Mllizianoa / Armada frankistak indarrez mobilizatua / Terueleko frontean hilda |
|
Albistur Adarraga, Ignacio |
|
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra |
UGT |
Gipuzkoako Komandantziako milizianoa |
|
Albizu Arregui, Lorenzo |
1915/07/08 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Larrañaga |
|
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua / Gatibu-lanak egitera zigortua |
|
Albizu Arregui, Lorenzo |
1915/07/08 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Langile Batailoietan |
|
Alcain Olloquiegui, Francisco |
1909/09/28 |
Saseta |
EAJ / PNV |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Alcain Olloquiegui, Santiago |
1903/07/25 |
|
PCE/UGT |
Lasarteko abiazio zelaian miliziano / Gurseko esparruan |
|
Alcelay Beldarrain, Angel |
1916/04/15 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Autos Blindados |
|
Milizianoa / Ihes egina |
|
Alcelay Beldarrain, Julian |
|
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Fusilatua |
|
Alcorta Chinchurreta, Ignacio |
1904/12/14 |
MAOC-Oria |
JSU / UGT |
Milizianoa / Lasarteko abiazio-zelaia / Katalunian Gerra Industria eta aire-armada / Gurseko esparruan |
|
Aldasoro Sagastume, Agustin |
1896/04/12 |
Gerra Komisariotza / Gurutze Gorria |
UGT |
Sandanderren atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Aldasoro Sagastume, Gaspar |
|
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
PSOE |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Aldasoro Sagastume, Jose |
1913/02/13 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Aldasoro Sagastume, Luis |
1908/05/23 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Autos Blindados |
UGT |
Milizianoa / Gurseko esparruan / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Aldazabal Arribillaga, Juan |
1912/06/29 |
Enlaces y Transmisiones |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atxilotu eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua / Armada Frankistak mobilizatua |
|
Aldazabal Arribillaga, Luis |
1909/06/26 |
Saseta / 164 Brigada Mistoa |
|
Milizianoa / Kaboa |
|
Alonso Grande, Felix |
1899/11/15 |
Diziplinatze batailoia |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Alonso Velasco, Felix |
1912/11/05 |
Azaña / Zabalbide / Isaac Puente |
|
Milizianoa |
|
Alsua Paris, Elias |
1919/07/20 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean zauritua / Langile Batailoietan |
|
Alsua Paris, Jose |
1914/12/15 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Armada Errepublikarra |
JSU |
Milizianoa / Astigarragako Bentan mobilizatuta / Errefuxiatua / Katalunian Armada Errepublikarra / Frontean hila |
|
Altolaguirre Camarero, Bartolome Jesus “El Manco” |
1906/00/00 |
Gerra Komisariotza / Dragones / 164 Brigada Mistoa |
JSU / UGT / SRI |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Kontzentrazio esparruetan hila |
|
Altolaguirre Camarero, Jose |
1914/08/09 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PSOE/JSU / SRI / UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Altolaguirre Camarero, Manuel |
1920/10/30 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Errefuxiatua / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Altuna Gorostegui, Teodoro |
1910/08/28 |
Amayur [San Andres Konpainia] / Amayur [Compañía San Andrés] |
|
Frontean zauritua / Langile Batailoietan |
|
Alvarez Gonzalez, Teodoro |
1887/12/27 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Alvarez Perez, Angel |
1910/03/03 |
Karl Liebknecht |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Alvarez Suso, Felix |
1919/06/11 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Alvarez Terrados, Abundio |
1884/07/10 |
Gerra Komisariotza |
PCE |
Milizianoa |
|
Amilibia Machimbarrena, Joaquin |
1903/11/17 |
Armada Errepublikarra [48. Dibisioa] / Ejército Republicano [División 48] |
|
Portuen Defentsarako Agrupazioko tenientea / Gijonen milizien tenientea / Armada Errepublikarra / Frontean hila |
|
Amilibia Machimbarrena, Julian |
1909/05/09 |
|
PCE/JSU |
Frontean zauritua / Frantzian errefuxiatua / Latinoamerikan / Informazio saileko ofiziala / Erbestean hila |
|
Ampudia Julvez, Martin |
|
UGT 2 “Prieto” / UGT 1 “Fulgencio Mateos” / Armada Errepublikarra |
CNT |
Candido Sasetak Asturiasen gidatutako espedizioko kidea / Oviedoko erasoaldian zauritua ezkerreko hankan / Elbarri izendatua izan ondoren gidari gisa jardun zuen Katalunian / Armada Errepublikarra Katalunian |
|
Andres Gomez, Jose |
1901/04/21 |
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra / UGT12 “Manuel Llaneza |
UGT/PCE |
Milizianoa / Milizianoen ile-moztailea / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Ansorena Zubiria, Francisco |
1918/00/00 |
Euskal Miliziak |
|
|
|
Anton Lanz, Emilio |
1902/06/20 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Tenientea / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Añibarro Seijo, Tomas |
|
1. Batallon de Destrucciones / 1. Batallón de Destrucciones |
|
Ingeniarien Tenientea / Eskuindarra eta kolpisten aldekoa / Bere burua mutilatzeagatik espetxeratua |
|
Apaolaza Aramburu, Felipe |
1910/07/13 |
Euskal Miliziak / Ordena Publikoa |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Ordena Publikoa / Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Apaolaza Aramburu, Jose |
1907/09/14 |
Gerra Komisariotza / Euskal Miliziak / Euzko Indarra |
EAJ / PNV |
Milizianoa / Hernaniko Gerra Komisarioa / Euzko Indarra batailoiko sarjentua |
|
Apaolaza Aramburu, Juan |
1917/11/15 |
Itxarkundia |
EAJ / ELA |
Armada Frankistak mobilizatua / Desertatu eta Euskadiko Gudarostearen lubakietara igaroa/ Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Apaolaza Aramburu, Manuel |
1913/02/13 |
|
EAJ / PNV |
Milizianoa |
|
Aracama Inza, Celestino |
1916/10/03 |
Saseta |
EAJ / PNV |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Aramburu Cendoya, Florencio |
1908/02/08 |
Montaña 3 |
|
Milizianoa / Karrantzako frontean hila |
|
Aramburu Chinchurreta, Candido |
1915/01/07 |
MAOC Oria / Rosa Luxemburgo |
JSU |
Milizianoa / Asturiaseko frontean zauritua eta Ujoko Ospitalean artatua / Frankistek atxilotua eta epaitua / Heriotza-zigorrera kondenatua eta fusilatua |
|
Aramburu Lasa, Angel |
|
Ordena Publikoa / Euskal Miliziak |
ELA / STV |
Hernaniko Euskal Miliziak / Milicias Vascas de Hernani |
|
Aramburu Otegui, Jose Antonio |
1899/02/22 |
UGT 5 “Madrid” |
|
Milizianoa |
|
Aramburu Señorena, Eusebio |
1908/03/15 |
Dragones |
UGT |
|
|
Aramburu Señorena, Jose |
1913/01/20 |
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra / Dragones / 164. Brigada Mistoa |
UGT |
Milizianoa / Armada frankistak mobilizatua / Valentzian errepublikarrek atxilotua |
|
Aramburu, Francisco |
|
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Aramburu, Manuel Pedro |
|
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Aramendi Manrique, Jose Antonio |
1911/08/28 |
MAOC / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa / Kaboa / Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Aramendi Manrique, Ramon |
1920/01/18 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
JSU |
|
|
Arana Recalde, Adrian |
1905/03/05 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
UGT |
Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Aranalde Zubiarrain, Gabino |
|
Obreros Frente Popular |
|
Milizianoa / Hernaniko bonbardaketen ondorioz hila |
|
Aranguren Armendariz, Anacleto |
1900/07/13 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PCE/UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Arbide Arrizabalaga, Nicolas |
|
Industria Mobilizatuak |
JSU / UGT |
Fronte Popularreko milizianoa / Industria Mobilizatuetako gidaria / JSUren garraio arduraduna Katalunian / Gidari-mekanikoa / Gurseko esparruan |
|
Arbizu Lasa, Angel |
1900/07/07 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Epaiz kanpo fusilatua |
|
Arbizu Mateo, Leon |
1910/00/00 |
Diziplinatze batailoia |
|
Infanteriako soldadua |
|
Arenas Lecanda, Emilio |
1893/10/14 |
Fortifikazioak |
|
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Arenaza Orueta, Paulino |
1904/06/22 |
Fermin Galan |
|
Milizianoa |
|
Armada Sualdea, Manuel |
1909/01/01 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PCE |
Milizianoa / Errefuxiatua |
|
Armendariz Diaz, Felix |
1910/01/14 |
Diziplinatze batailoia |
UGT |
Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan / Lanpostutik kaleratua |
|
Armendariz Ugalde, Ramon |
1901/01/29 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Garraio Burutza |
|
Dragones batailoiko lantalde nagusiko gidaria / Garraio Burutzako sarjentua |
|
Arrayet Apesechea, Martin |
|
Gerra Komisariotza / Karl Liebknecht |
PRR / SRI |
Sarjentua / Sargento |
|
Arrieta Arrieta, Simon |
1897/09/09 |
|
UGT |
Hernanin lubakiak egiten / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Arrieta Cortadi, Pedro Gabino |
1909/09/10 |
Gerra Komisariotza / Dragones / 164 Brigada Mistoa |
UGT |
Milizianoa / Kaboa |
|
Arrieta Lasa, Francisco |
|
Dragones |
Agrupacion Socialista / SRI |
Milizianoa / Errefuxiatua |
|
Arrieta Zubiarrain, Agustin |
1915/03/22 |
Gerra Komisariotza / Euskal Miliziak |
|
Armada frankistak mobilizatua |
|
Arrizabalaga Aguirresarobe, Manuela |
1903/04/23 |
|
|
Miliziana Hernanin / Frantziako Estatuan errefuxiatua |
|
Arrizabalaga Aguirresarobe, Maria |
1913/03/07 |
|
|
Miliziano gisa jantzita ibili zen Lasarten / Auto blindatuetan ibili zen / Errefuxiatua |
|
Arrizabalaga Aguirresarobe, Victor |
1907/12/23 |
UHP / Rusia |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Arrondo Insausti, Juan |
1916/05/16 |
Euskal Miliziak / Loyola |
ELA |
Armada frankistak mobilizatua |
|
Arrondo Insausti, Maria |
1907/06/30 |
Lan Komisariotza |
|
|
|
Arrondo Insausti, Pilar |
1903/10/31 |
Lan Komisariotza |
|
|
|
Arruti Otegui, Jose Miguel |
|
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra / MAOC-ONGI |
PSOE/UGT |
Millizianoa / Miliciano |
|
Arruti Otegui, Marcos |
1906/08/27 |
Ingenieros 2 |
|
Millizianoa / Miliciano |
|
Artola Eizmendi, Pedro |
1895/04/13 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Artola Echeverria, Jose |
|
Milizia Popularrak |
JSU |
|
|
Artola Eizmendi, Tomas |
1908/03/27 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Ebakuatuta |
|
Artola Iraola, Eduarda |
1896/09/23 |
Lan Komisariotza / Comisariado del Trabajo |
|
|
|
Artola Iriarte, Elvira |
1906/01/25 |
Dragones |
|
Milliziana / Batailoiko garbitzailea / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Artola Iriarte, Nemesia |
1902/08/01 |
Dragones |
|
Milliziana / Batailoiko garbitzailea / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Astiazaran Sagastume, Jacinto |
1904/07/02 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Arrasateko frontean zauritua eta horren ondorioz ezgaitasun osoa emanda / Gurseko esparruan |
|
Ayerbe Garmendia, Leon |
1906/04/11 |
Gerra Komisariotza / Gipuzkoako Komandantzia Militarra / MAOC / Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Ayerza Orbegozo, Jose Antonio |
1914/12/27 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Azcoitia Ochotorena, Francisco |
1913/01/05 |
Dragones |
|
|
|
Azcoitia Ochotorena, Juan Cruz |
1909/02/30 |
Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Azcona Guinea, Alejandro |
1894/02/27 |
Gurutze Gorria / Dragones |
UGT |
Osasun Militarreko sarjentu erizaina / Gurutze Gorriko taldeko milizianoa / Auzitegi MIlitarretan epaitua / Kontzentrazio esparruetan |
|
Azurmendi Tormes, Felix |
1917/07/19 |
Eusko Gudarostea |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Azurmendi Tormes, Jesus |
1912/05/25 |
Saseta |
ELA / STV |
Langile Batailoietan |
|
Azurmendi Zabala, Jose Antonio |
1917/05/29 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Autos Blindados |
JSU |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Langile Batailoietan |
|
Azurmendi Zabala, Jose Manuel “Achicoria” |
1913/01/08 |
Gerra Komisariotza |
JSU |
Milizianoa / Bartzelonan errefuxiatua zegoela aire-bonbardaketa batean hila |
|
Azurmendi Zabala, Juan |
1915/01/11 |
Gerra Komisariotza, Hernani Miliziak |
UGT |
Milizianoa / Ibilbidea: Hernani, Bilbo, Santander, Asturias, Santoña, Miranda de Ebro, Teruel, Zaragoza, Lleida, Bartzelona / Hainbat kontzentrazio esparru eta espetxetan preso |
|
Badenes Nebot, Pedro |
1904/05/04 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Errefuxiatua |
|
Baltasar Echeverria, Agustin |
1916/12/13 |
Bala Roja |
JC |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Bartolome Castresana, Valentin |
1904/08/23 |
Gerra Komisariotza |
PSOE / SRI |
Abadiñoko Gerra Komisariotzak Ordena Publikorako mobilizatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Beguiristain Matesanz, Jesus |
1908/12/29 |
Bala Roja / UHP / 103 Brigada Mistoa |
UGT/PCE/ JSU |
Milizianoa / Kapitaina / Komandantea / Gursen preso / Frantzian PCE alderdiarentzat dokumentazio faltsua egiten |
|
Beguiristain Matesanz, Julian |
1911/06/28 |
Bala Roja |
PCE/UGT |
Buruntzako frontean milizianoa / Katalunian mobilizatua / Gurseko esparruan / Bigarren Mundu Gerran hila |
|
Belardieta Arteaga [Artegui], Gerardo |
1917/07/21 |
Diziplinatze batailoia |
|
Langile Batailoietan / Batallón de Trabajadores |
|
Beldarrain Miner, Jose |
1908/05/17 |
Euskal Miliziak |
|
Gernikako kuarteleko kidea |
|
Beldarrain Miner, Prudencio |
1907/07/11 |
|
|
Garraio Saileko Tenientea / Karrantzako frontean hila/ Biañezeko hilerrian hilobiratua |
|
Bengoechea Goñi, Antonio |
1912/04/28 |
Dragones |
|
Milizianoa / Asturiaseko frentean harrapatua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Beracierto Beracierto, Luis |
1895/01/15 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa eta sukaldari laguntzailea |
|
Beriain Ugalde, Josefa |
|
Azaña / Dragones |
|
Milizietako kidea / Dragonesen garbitzaile |
|
Beriain Ugalde, María |
|
Azaña / Dragones |
UGT |
Milizietako kidea / Dragonesen garbitzaile |
|
Beriain Ugalde, Tomas |
|
Dragones |
JSU |
Hernanin antolatutako milizianoen burua / Frontean hila |
|
Beristain Goenaga, Jose Maria |
1918/02/15 |
Saseta |
EAJ / PNV |
Hernanitik Bilbora alde egina / Sondikan aurkeztua / Langile Batailoietan |
|
Beristain Goenaga, Manuel |
1919/10/18 |
Gerra Komisariotza / Euskal Miliziak |
ELA / STV |
|
|
Blanco Salvide, Angel |
1893/01/24 |
15. Brigada Mistoa / Brigada Mixta 15 |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua |
|
Blanco Ugalde, Manuel |
1920/09/30 |
Armada Errepublikarra |
UGT |
Armada Errepublikarra Katalunian / Gurseko esparruan preso / Langile Batailoietan |
|
Blanco, Rafael |
|
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Brel Ezquiaga, Francisco |
|
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
JSU |
Milizianoa |
|
Bueno Gutierrez, Antonio |
1909/06/14 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Comisariado de Guerra / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Frontean zauritua eta Doriga-ko (Asturias) Ospitalean artatua / Santanderren atxilotuta / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Cabrera Galan, Ildefonso |
1887/01/16 |
Errepublikaren Gobernuko karabineroa |
|
Karabineroa /Kaboa / Karabineroa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Calderon Exposito, Eduardo |
1891/09/28 |
Dragones |
PSOE |
Dragones-en angarilari / Abadiñoko Ordena Publikoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Kartzelan hila |
|
Caracciolo Arancegui, Alejandro |
1918/06/16 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Gatibu lanetan hila |
|
Caracciolo Iribertegui, Celestino |
1892/05/06 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Caracciolo Iribertegui, Crescencio |
1902/03/10 |
Gerra Komisariotza / Dragones /7 Comisariado de Guerra / Dragones |
PSOE/UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Caracciolo Iribertegui, Hilario |
1898/10/21 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Lubakiak egiten ibili zen |
|
Carrera Arrieta, Angel |
1916/03/27 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Armada frankistak mobilizatua |
|
Casado Fernandez, Lucio |
1897/09/16 |
Gerra Komisariotza / Comisariado de Guerra |
|
Milizianoa |
|
Castresana Elosua, Pablo |
1900/01/10 |
|
UGT |
Lekeitioko Defentsa Batzordeak gotorleku eta lubakiak egiteko mobilizatua / Auzitegi Militarretan ikertua |
|
Castresana Elosua, Serafín |
1895/01/14 |
Zulaketari-minaketariak / Zapadores-Minadores |
UGT |
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Celarain Mendizabal, Jose Maria |
1900/03/19 |
Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Celayeta Escalante, Gregorio |
1905/10/14 |
Dragones |
IR / UGT / SRI |
Milizianoa / Frontean zauritua eta ospitaleratua / Auzitegi Militarretan epaitua / deserriratua |
|
Celayeta Escalante, Joaquin |
1914/04/08 |
Gerra Komisariotza / Diziplinatze batailoia |
IR / UGT |
Komisarioa / Tenientea / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Erbestean hila |
|
Celayeta Escalante, Martin |
1904/06/24 |
Diziplinatze batailoia |
|
Milizianoa / Tenientea / Gurseko esparruan / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Cepeda Oliveira, Francisco |
1906/05/04 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
UGT |
Milizianoa |
|
Cermeño Rodriguez, Lidio |
1906/03/27 |
Asalto Guardia / Diziplinatze batailoia |
PCE/UGT |
Milizianoa / Errefuxiatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / Fusilatua |
|
Chinchurreta Arregui, Jose Maria |
1906/02/24 |
Rosa Luxemburgo |
PCE |
Milizianoa |
|
Cialceta Goyaran, Miguel |
1906/05/06 |
MAOC-Gipuzkoa / UHP |
JSU / UGT / SRI |
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Cigaran Arrieta, Jose Joaquin |
1917/09/24 |
Stalin |
|
Milizianoa / Santanderren atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Cigaran Arrieta, Tiburcio |
1915/06/28 |
Dragones |
|
Hernaniko Fronte Popularrak mobilizatua sukaldari gisa / Santanderren espetxeratua / Armada Frankistak mobilizatua |
|
Corcuera Sancidrian, Ismael |
1919/12/18 |
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak / Dragones / 164 Brigada Mistoa |
JSU / UGT |
Milizianoa / Kaboa / Asturiaseko frontean hila |
|
Cormenzana Toledo, Francisco |
|
Milicias Ferroviarias / Diziplinatze batailoia / UHP |
PCE |
Kaboa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Trenbideetako langilea lanpostutik kanporatua |
|
Cotillo Garcia, Palmiro |
1918/05/18 |
Armada Errepublikarra |
JSU/UGT |
Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Cuesta Lopez, Benito |
1901/03/31 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Comisariado de Guerra / Dragones |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
De Sosa Fuentes, Lorenzo |
1910/02/21 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Gidaria |
|
De Sosa Fuentes, Tomas |
1914/12/09 |
UHP |
|
|
|
Del Pozo Brugos [Burgos/Bruges], Marcial |
1903/12/27 |
MAOC-Gipuzkoa |
|
Milizianoa |
|
Del Pozo Brugos [Burgos/Bruges], Roberto |
1915/07/07 |
Larrañaga |
PCE |
Milizianoa / 1937ko uztailean Solaresen ospitaleratua / Langile Batailoietan |
|
Del Pozo Brugos [Burgos/Bruges], Tomas |
1914/07/16 |
Saseta |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Frankistek frontean atxilotuta |
|
Del Pozo Marcos, Jesus |
1901/01/20 |
Bala Roja / Rosa Luxemburgo |
PCE/UGT |
Milizianoa |
|
Diez Domingo, Leoncio |
1902/09/12 |
Gerra Komisariotza |
|
Trenbideetako langilea / milizianoa |
|
Domingo Beriain, Augusto |
1910/10/07 |
Euskal Miliziak / Amayur |
|
Milizianoa / Tenientea / Frontean hila |
|
Domingo Beriain, Francisco |
1907/04/01 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PSOE |
Milizianoa / Hernaniko Gerra Komisarioetako bat izan zen / Hego Amerikan errefuxiatua |
|
Domingo Beriain, Ignacio |
1913/09/28 |
Dragones |
PSOE/JSU/ UGT |
Lantalde nagusiko ofizialordea |
|
Domingo Inchaurrondo, Nicolas |
1898/10/31 |
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak |
UGT |
Argindegiko gune gotortuko milizianoa / Mutrikuko frontean hila |
|
Duran Salva, Bartolome |
|
Gerra Komisariotza / Dragones |
JSU |
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Duran Velarde, Jose |
|
Gipuzkoako Komandantzia Militarra |
|
Guardia Zibila / Errepublikako Defentsa Batzordeak Hernanin hila |
|
Echaide Urdangarin, Jose Maria |
1902/12/10 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
UGT |
Kaboa / Tornulari-mekanikaria Katalunian / Gurseko esparruan |
|
Echenique Garmendia, Miguel |
1905/03/25 |
Dragones |
|
Iruñean egon zen preso |
|
Echevarría Sagardia, Jose |
1905/06/26 |
Artileria parkea / Parque de Artillería |
UGT |
Milizianoa |
|
Echeverría Aldegui, Gregorio |
1921/04/25 |
Durruti |
|
Armada Errepublikarra Katalunian / Gurseko esparruan |
|
Echeverría Ameztegui, Celestino |
1918/06/05 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Echeverría Ameztegui, Ezequiel |
1902/03/01 |
Largo Caballero / Mexico / Baracaldo |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Echeverría Catarain, Miguel |
1905/04/15 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa |
|
Echeverría Mendiola, Jose |
|
Dragones |
UGT |
Gurseko esparruan / Lermako kontzentrazio esparruan |
|
Echeverría Peluaga, Jose |
1910/05/15 |
Itxarkundia |
|
Mikeletea / Tenientea / Lanpostutik kanporatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Echeverría Ruiz, Luis |
1916/10/07 |
San Andres |
|
Milizianoa / Limpiasen atzitua |
|
Echeveste Gabilondo, Martin |
1893/11/10 |
|
PSOE/UGT |
Milizianoa / Gurutzeko Gorriko kamioi-gidaria / Asturiasko frontean armada frankistak atxilotua / Familia Katalunian errefuxiatu zen |
|
Echeveste Laburu, Javier |
1920/10/02 |
Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Edurza Belamont, Nicasio |
1908/07/29 |
Larrañaga zutabea |
|
Milizianoa |
|
Egaña Aramburu, Manuel |
1908/02/08 |
Osasun Militarra |
|
Milizianoa / Tenientea / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Egaña Aramburu, Pedro |
1915/01/21 |
Intendentzia |
EAE-ANV / UGT |
Laredon atxilotua / Langile Batailoietan |
|
Egaña Larburu, Ladislao |
1906/03/16 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
UGT |
Santoñan atxilotua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Egaña Orbegozo, Agustin |
1914/10/20 |
Dragones |
|
Gerraren ondorioz hila |
|
Egaña Orbegozo, Francisco |
1920/02/02 |
Diziplinatze batailoia |
|
Milizianoa |
|
Egaña Orbegozo, Jose Maria |
1913/01/23 |
Bala Roja |
UGT |
Gipuzkoako Komandantzia Militarreko milizianoa / Intxortako frontean ibili ondoren Mexikon errefuxiatua |
|
Egea Eraso, Pablo |
1894/03/02 |
Diziplinatze batailoia |
|
Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Eguia Elola, Juan Jose |
1910/11/24 |
MAOC-Gipuzkoa / 156 Brigada Mistoa |
JSU |
Milizianoa / Kaboa |
|
Eguiguren Achaga, Jesus |
1909/10/15 |
Euskal Miliziak / Itxarkundia |
EAJ / PNV |
Hernanin preso zeuden matxinoen zaintzaz eta ordena publikoaz arduratu zen / Tenientea / Frontean zauritua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Elicegui Iraola, Joaquin |
|
Larrañaga |
PCE |
Lenin konpainia / Gatibu-lanetan hila |
|
Elizalde Erausquin, Jose |
1892/04/14 |
Diziplinatze batailoia |
UGT |
Defentsa Batzordearentzat artileria postuetan lan egin zuen / Metraila zauri arinekin iritsi zen Santanderrera errefuxiatu gisa / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Elizalde Zaratiegui, Ines |
|
Gotorlekuen Brigada Femeninoa (San Frantzisko gunea) |
UGT |
Gotorlekuak (San Frantzisko gunea) / Fortificaciones (el fuerte San Francisco) |
|
Elizondo Larburu, Jose Gabriel |
|
Euskal Miliziak |
|
Hernanin kolpistak sartzerakoan haien armadan mobilizatua |
|
Erausquin Sasiambarrena, Pedro |
1910/03/07 |
|
|
Mikeletea / Zaintzak telefono estazioan / Euskadiko Gudarostean Orduña-Amurrio sektorean |
|
Erdocia Iribarren, Ignacio |
1920/08/20 |
Dragones / Alpino |
JSU / UGT |
Katalunian Armada Errepublikarrean borrokatu zuen / Gurseko esparruan |
|
Erdocia Iribarren, Jose |
1912/03/10 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Erdocia Urretavizcaya, Ascensio |
1916/07/01 |
Gerra Komisariotza / Dragones / 164 Brigada Mistoa |
|
Milizianoa / Kaboa / Langile Batailoietan |
|
Erdocia Urretavizcaya, Bernardo |
1906/01/01 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Erdocia Urretavizcaya, Francisco |
1903/05/28 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
PSOE |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Erdocia Urretavizcaya, Joaquin |
1920/01/23 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Erdocia Urretavizcaya, Julian |
1904/11/07 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa Argindegiko posizioan / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Errazquin Zubiarrain, Manuel |
1915/06/05 |
Euskal Miliziak |
|
|
|
Erro San Miguel, Francisco |
1900/11/19 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Gurseko esparruan |
|
Estanga Saralegui, Jose |
1899/06/23 |
UHP |
|
Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Esteban Dominguez, Marcos |
1898/05/20 |
Stalin |
|
Soldadua / Santanderreko frontean atxilotu zuten / Langile Batailoietan |
|
Fernandez Eceizabarrena, Pablo |
1896/09/24 |
Enlaces y Transmisiones / UGT 12 “Manuel Llaneza” |
PSOE |
Lubakiak egiten zituen / Hernaniren aurkako bonbardaketa batean zauritua |
|
Fernandez Mateo, Francisco |
1904/02/19 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Fernandez Miguel, Tomas |
1904/11/04 |
Gerra Komisariotza / Milizia Bateratuak |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Fernandez Moran, Jose Antonio |
1889/12/24 |
Gerra Komisariotza/ UGT 7 “Asturias” |
IR |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua / Gatibu-lanak egiten / Erantzukizun Politikoen Auzitegiak epaitua |
|
Fernandino Goñi, Eduardo |
1917/02/18 |
Gerra Komisariotza / Autos Blindados / Armada Errepublikarra |
JSU / UGT |
Milizianoa Argindegiko posizioan / Katalunian Armada Errepublikarrarekin / Gurseko esparruan / Langile Batailoietan |
|
Fernandino Ochoa, Evaristo |
1891/10/26a |
UGT 12 “Manuel Llaneza” |
PCE/UGT |
Langile Batailoietan |
|
Ferrer Martin, Justo |
1904/00/00 |
Garraio Saila / Departamento de Transportes |
PCE/SNF (UGT) / SRI |
Trenbideko faktorea / Garraio Saileko sarjentu milizianoa |
|
Fulgencio Hernandez, Felix |
1905/12/04 |
Isaac Puente |
UGT |
Kapitaina / Ipar Armadako Lehen Batailoiko Kuarteleko buruzagia / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Galardi Sarriegui, Luis |
1915/11/21 |
Gerra Komisariotza / Hernani Miliziak / Dragones |
UGT |
Santanderren espetxeratua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Galdeano Gonzalez, Domingo |
1903/04/25 |
|
IR / UGT |
Milizianoa / Pola de Siero herrian atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Galdos Zapiain, Jose Maria |
1911/00/00 |
Euzko Indarra |
|
Langile Batailoietan |
|
Galiana Asensio, Cesar |
1919/06/26 |
CNT 4 / Mexico |
|
Milizianoa / Armada Frankistan mobilizatua / Langile Batailoietan |
|
Galiana Asensio, Francisco |
1914/03/10 |
Esteban Salsamendi |
CNT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Gallastegui Machorriaga, Ramon |
1912/03/29 |
Azpeitiako Euskal Miliziak / Eusko Gudarostea |
EAJ / PNV |
Milizianoa |
|
Gallego Bastida, Juan |
|
Enlaces y Transmisiones |
|
Zentraleko mekanikari laguntzailea |
|
Garate Echave, Pedro |
1897/04/25 |
Saseta |
|
Mikeletea / Milizianoa |
|
Garbizu Arbizu, Saturnino |
|
Gerra Komisariotza / Gurutze Gorria |
|
Milizianoa / Epaiz kanpo fusilatua |
|
Garces Aguado, Antonio |
1903/09/08 |
MAOC - Gipuzkoa |
PCE/UGT |
Miliziaoa / Osasun militarra / Trenbideetako langilea / Kabo / Lanpostutik kaleratua |
|
Garces Aguado, Marciano |
1918/06/14 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT/JSU |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Garcia Cordobes, Juan Paulino |
1902/05/10 |
Gerra Parkea |
ELA |
Gidaria Solareseko Gerra Parkean |
|
Garcia Garcia, Emiliano |
1905/01/05 |
Gerra Komisariotza / Hernani Miliziak / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Garcia Garcia, Manuel |
1899/10/20 |
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak |
Komunista / Comunista |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Garcia Martinez, Felipe “Medio Metro” |
1889/07/06 |
UGT 12 “Manuel Llaneza”/ Gotorlekuak |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Garcia Nogales, Jacinto |
1897/07/03 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
UGT |
Milizianoa / Abadiñoko Ordena Publikoko agentea/ Auzitegi Militarretan epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / 1939/10/30 Donostian fusilatua |
|
Garcia Zamorano, Cayetano |
1906/08/07 |
|
UGT / SRI |
Abiazioko mekanikaria Lasarteko abiazio-zelaian / Aire-armadako soldadua / Gurseko esparruan / Mexikon errefuxiatua |
|
Garcia Zamorano, Santiago |
1912/08/21 |
Bala Roja |
UGT |
Milizianoa / Itsasoz ebakuatu eta Katalunian errefuxiatua / Banyoles (Girona) herriko Ospitalean atzitua / Kontzentrazio Esparru eta Langile Batailoietan |
|
Garcia Zarzuelo, Ernesto |
1913/03/30 |
Gerra Komisariotza / Hernani Miliziak / Dragones |
PSOE/JSU / UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Garraza Martinez, Teodora |
1893/10/29 |
Gerra Komisariotza |
|
Miliziana / Fortifikazioak |
|
Gascue Beramendi, Miguel |
|
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak |
UGT |
Milizianoa / Frontean zauritua “Tarsoko osteomelitis fraktuarioa” |
|
Gaztelurrutia Iturriagagoitia, Ignacio |
1909/08/08 |
UGT 10 - Reserva |
UGT |
Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Genua Sansinenea, Miguel |
1919/11/14 |
Dragones |
|
Milizianoa / Bilbon aurkeztua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Gil Portugal, Roque |
1914/02/20 |
Fronte Popularra / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Asturiasetik itsasoz ihes egiteko saiakeran atxilotuta / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Gimenez Gorostazu, Angel “El Cafetin” |
1908/05/21 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / Fusilatua |
|
Gimenez Gorostazu, Miguel |
1909/06/05 |
Fermin Galan |
|
Otxandioko frontean atxilotuta / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Gimeno Garin, Pablo |
1912/04/27 |
Hernani Miliziak / Dragones |
JSU / SRI |
Milizianoa / Hernaniko JSUko idazkaria / Asturiaseko frontean desagertua |
|
Gines Cardoso, Jose |
1924/04/30 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
PCE/JSU/ UGT |
Gurseko esparruan / Campo de Gurs |
|
Goenaga Arrieta, Santiago |
|
Armada Errepublikarra |
UGT |
Milizianoa / Katalunian mobilizatua / Gurseko esparruan / Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Goicoechea Iraola, Leocadio |
1915/00/00 |
Euskal Miliziak |
|
Armada frankistak mobilizatua, 193609-13 Hernanin aurkeztua |
|
Goitia Leizaola, Nicolas |
1916/03/18 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Langile Batailoietan |
|
Gomez Bajo, Juan |
1909/07/12 |
Gerra Komisariotza / Larrañaga /Gonzalez Peña |
PCE/UGT |
Frontean hildako milizianoa |
|
Gomez Gonzalez, Jose |
|
Larrañaga / Armada Errepublikarra |
|
Kapitaina / Itsasoz ebakuatu eta Armada Errepublikarrean / Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Gomez Sarasola, Joaquin “El Madrileño” |
1914/08/08 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa |
|
Gonzalez Alvarado, Francisco |
1911/06/05 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Frontean hildako milizianoa / Miliciano muerto en el frente |
|
Gonzalez Alvarado, Patricio |
1911/06/05 |
Dragones |
PSOE/UGT |
Dragones batailoiko lantalde nagusiko armazaina / Asturiaseko Gijoneko frontean hil zen 1937/10/21ean |
|
Gonzalez Elexpuru, Guillermo |
1915/06/25 |
Saseta |
EAJ |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan / Kontzentrazio esparruetan |
|
Gonzalez Gaban, Bernardo |
1918/10/15 |
Gerra Komisariotza / Euzkal Miliziak / Euzko Indarra / Armada Errepublikarra |
EAE-ANV, UGT, SRI |
Argindegiko gune gotortuko milizianoa / Gurseko esparruan / Kontzentrazio Esparru eta Langile Batailoietan |
|
Gonzalez Gaban, Francisco |
1917/02/20 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Gonzalez Gaban, Juan |
1920/05/25 |
Gerra Komisariotza / Milizia Bateratuak |
JSU / UGT |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Gonzalez Garcia, Marcos |
1904/08/31 |
Gerra Komisariotza |
|
Langile Batailoietan |
|
Gonzalez Tormes, Antonio |
1915/09/17 |
Gerra Komisariotza / Hernani Miliziak / Dragones |
|
Frontean hildako milizianoa |
|
Gonzalez Tormes, Felix |
1917/04/17 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Goñi Gainza, Luis |
|
Euskadiko Gudarostea, Armada Errepublikarra |
JSU / UGT |
Milizianoa / Kaboa / Gurseko esparruan |
|
Goñi Lazcano, Juan “Beruete” |
1908/10/07 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Kontzentrazio esparruan |
|
Goñi Lazcano, Luis |
1911/08/24 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Goñi Oyarzabal, Jose Maria |
|
Euskal Miliziak |
|
Milizianoa / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Gordo Olaizola, Ezequiel |
1911/00/00 |
Gipuzkoako Komandantzia Militarra / Dragones / UGT 14 “Guillermo Torrijos” / 164. Brigada Mistoa |
|
Milizianoa / Sarjentua / Langile Batailoietan |
|
Gorospe Caracciolo, Agustina |
|
Gerra Komisariotza, Gurutze Gorria |
|
Gerra Komisariotza, Gurutze Gorriarentzat lan egiten zuen miliziana / Errefuxiatua |
|
Gorospe Caracciolo, Jose |
1908/09/10 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones / 164. Brigada Mistoa |
PSOE/JSU / UGT / SRI |
Milizianoa / Sarjentua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Langile Batailoietan |
|
Gorospe Caracciolo, Luis |
1910/07/17 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PSOE/JSU / UGT / SRI |
Argindegiko gune gotortuko milizianoa / Frontean desagertua |
|
Gorospe Caracciolo, Regino |
1905/09/07 |
Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Gorospe Egaña, Prudencio |
1900/04/28 |
Errenteriako Gerra Komisariotza / Larrañaga / San Andres |
EAE-ANV / ELA |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua / Erantzunkizun Politikoen Tribunala |
|
Gorospe Perez, Cipriano |
1880/09/15 |
Gerra Komisariotza |
PSOE / SRI |
Armada Frankistan mobilizatua / Frontean hila / Erorien Aranera lekualdatua Terueletik |
|
Gorostegui Cano, Benjamin |
1914/01/12 |
Lenago il |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Ertzaña / Armada Frankistan indarrez mobilizatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Gorostegui Cano, Jose |
1908/10/21 |
Malato |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Bilbon atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Gorostidi Salaverria, Candido |
1911/02/22 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Goya Zubiri, Francisco |
1913/03/16 |
Euskal Miliziak / Batallon Mixto de Autos Blindados y Carros de Asalto |
|
Milizianoa / Ipar Euskal Herrian errefuxiatua |
|
Goya Zubiri, Juan |
1908/03/11 |
Euskal Miliziak / Milicias Vascas |
EAJ / PNV |
Angeles Custodiosos komentuan zaintzak / Hernaniko Uri Buru Batzarreko idazkaria / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Gozategui Izaguirre, Juan |
1904/06/09 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
|
Milizianoa |
|
Grajal Boyas, Francisco |
1902/09/11 |
UGT 5 “Madrid” |
PCE/UGT |
Milizianoa / Osasun Zerbitzuak |
|
Grijalba Merino, Isidoro |
1909/08/31 |
Enlaces y Transmisiones / Armada Errepublikarra |
PSOE / IR / UGT |
Milizianoa |
|
Grijalba Merino, Roman |
1905/08/09 |
Gerra Komisariotza / MAOC |
PCE/UGT |
Frontean zauritua, Cabezon de la Salen ospitalizatua, bertan matxinoek atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / Kontzentrazio esparruan |
|
Guijo Sanchez, Tomas |
1901/07/02 |
UGT 14 “Guillermo Torrijos” |
|
Milizianoa |
|
Guzman Benedicto, Dario |
1902/01/02 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PSOE/UGT / SRI |
Milizien intruktorea eta Gerra Komisarioa / Kaboa / Auzitegi Militarretan epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / Santanderren fusilatua |
|
Heredia Bengoa, Federico |
|
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Frontean hildako milizianoa |
|
Hernandez Alberdi, Pedro |
1895/11/19 |
UGT 12 “Manuel Llaneza” / Armada Errepublikarra |
PCE/UGT |
Milizianoa / Gurseko esparruan / Mexikon errefuxiatua |
|
Hernandez Roa, Rafael |
1890/10/24 |
Garcia Hernandez |
UGT |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Herrera Garcia, Victoriano |
1896/12/10 |
Gipuzkoako Komandantzia Militarra |
|
Karabineroa / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigorta |
|
Hosteins Allard, Fernando |
1913/05/16 |
Gerra komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones / Armada Errepublikarra |
UGT |
Milizianoa /Gurseko esparruan |
|
Ibañez Ayesa, Agustin |
1917/02/02 |
Gerra Komisariotza / Milizia Bateratuak / Dragones / Autos Blindados |
PSOE/JSU / SRI |
Borrokan hildako milizianoa |
|
Ibañez Ayesa, Juan |
1908/00/00 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
PSOE/JSU / UGT / SRI |
Komisarioa / Kapitain laguntzailea / Frontean hila |
|
Ibañez Toledo, Ramon |
1905/08/30 |
Dragones |
UGT |
Defentsa Batzordeko sukaldari burua / Sukaldaria Dragones batailoian / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Ibarguren Ramos, Pedro |
1904/02/25 |
|
UGT |
Gotorlekuen eraikuntza / Zornotzako ibilgailu parkean / Gurseko esparruan |
|
Ibiricu Martinez, Felix |
1890/06/23 |
|
UGT |
Lubakiak egiten jardun zuen |
|
Icaceta Elizalde, Candido |
|
Gerra Komisariotza / Rusia / Armada Errepublikarra |
PSOE/UGT / SRI |
Armada Errepublikarrean katalunian / Gurseko esparruan / La Roseraien ospitaleratua / Auzitegi Militarretatik igaro eta espetxeratua |
|
Idigoras Loidi, Amadeo |
1920/01/14 |
UHP |
UGT |
Milizianoa |
|
Idigoras Loidi, Antonio |
1918/06/18 |
Gerra Komisariotza / Dragones / MAOC |
UGT |
Milizianoa / Avilesen atzitua / Auzitegi Militarretatik igaro / Kontzentrazio Esparru eta Langile Batailoietan |
|
Illarramendi Beristain, Cristina |
1919/03/13 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
|
|
|
Illarramendi Icuza, Manuel |
1899/12/18 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarretan prozesatua |
|
Illarreta Ezquioaga, Juan |
1912/09/29 |
Ochandiano |
ELA / STV |
Kapitaina / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Inchausti Echeverría, Jose Angel |
1914/02/08 |
Loyola |
|
Limpiasen atzitua / Langile Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Inchausti Galarraga, Jose Ignacio |
|
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoei janaria ematen / Langile Batailoietan |
|
Iñiguez Novales, Luis |
1919/10/12 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Ospitaleratua |
|
Iñiguez Sanz, Martin |
1892/10/07 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Iraola Labandibar, Miguel |
1909/12/02 |
Gerra Komisariotza / Rusia |
PCE/UGT |
Milizianoa |
|
Iraola Recondo, Ramon |
1908/08/31 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
JS |
Milizianoa / Onddi mendiko borroketan aritua |
|
Iriarte Cialceta, Antonio |
1878/10/18 |
UHP |
UGT |
Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Irurtia Ameztoy, Francisco |
1892/02/18 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
UGT |
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Isasti Olaciregui, Pedro |
1909/06/19 |
Infanteria |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Boxealari ezaguna “El Tigre de Hernani” |
|
Isla Iraola, Pablo |
|
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
CNT |
Miliziano-zulatzailea / Lanpostutik kanporatutako suhiltzailea / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Iturrioz Malcorra, Manuel |
1902/12/23 |
Dragones / Larrañaga/ 153 Brigada Mixtoa |
|
Milizianoa / Lanpostutik kanporatutako mikeletea / Auzitegi Militarretan epaitua / Errefuxiatua / Comete sareko kidea |
|
Izaga Echeverria, Jose Maria |
1915/03/06 |
|
|
Sopelan aurkeztua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Izaguirre Cortadi, Jose Luis |
1917/10/06 |
Lenago il |
Nazionalista |
Laredon aurkeztua / Laredoko kontzentrazio esparruan /Armada Frankistan mobilizatua |
|
Izaguirre Echeverria, Santiago |
1899/07/25 |
UGT 12 “Manuel Llaneza” |
|
Fortifikazioetan / Auzitegi Militarretan epaitu eta espetxeratua |
|
Izaguirre Ibarguren, Silvestre |
1909/02/19 |
Gerra Komisariotza / Indendentzia Militarra |
|
Milizianoa / Gijonen atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Izaguirre Tolarechipi, Andres |
1916/02/20 |
|
EAJ / ELA |
Laredoko kontzentrazio esparruan |
|
Izaguirre Tolarechipi, Manuel |
1917/01/03 |
Lenago il |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Santoñan errenditu / Auzitegi Militarretan epaitua / Kontzentrazio esparruetan |
|
Izaguirre Tolosa, Antonio |
1900/06/18 |
Dragones |
|
Milizianoa |
|
Izquierdo Azpiazu, Isaac |
1913/12/13 |
Astigarraga Miliziak / Azaña / Morteros de Euzkadi |
PRR |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Izquierdo Azpiazu, Jose |
1919/03/11 |
Astigarraga Miliziak / Azaña / Morteros de Euzkadi |
PRR |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Jauregui Mondragon, Jesus |
1911/00/00 |
Rusia |
|
Milizianoa |
|
Jimeno Martinez, Jose |
1905/03/19 |
Dragones |
UGT |
Frontean zauritua / Gijoneko ospitale batean artatua |
|
Juarros Marcos, Feliciano |
|
Durruti |
PCE |
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua eta espetxeratua / Kontzentrazio esparru eta langile batailoietan |
|
Laburu del Puerto, Silverio |
1894/06/20 |
Castilla |
UGT |
Frontean hildako milizianoa |
|
Larburu Echevarria, Jose |
1915/12/15 |
Milizia Komunistak “Compañía de la Hoz y el Martillo” / Rosa Luxemburgo |
PCE |
Frontean hildako milizianoa |
|
Larburu Izaguirre, Hilarion |
1914/03/19 |
Sukarrieta |
|
Laredon atzitua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Larrañaga Arrieta, Ceferino |
1915/04/09 |
Euskal Miliziak |
|
Armada Frankistan mobilizatua |
|
Larrañaga Echenique, Joaquin |
1911/05/17 |
Ertzaña |
|
Ertzaña / Eusko Jaurlaritzako eskolata 1939an / Errefuxiatua |
|
Larumbe Esparza, Alejandro |
1890/01/09 |
Osasun Komisariotza / Gotorlekuak |
|
Gijonen atxilotua / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua / kontzentrazio esparruetan / Lanpostutik kanporatua |
|
Lascurain Iribarren, Valentin |
1913/02/13 |
Gerra Komisariotza / MAOC - Gipuzkoa / Diziplinatze batailoia |
CNT |
Milizianoa / Kapitaina / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Langile Batailoietan / Espetxetik ihes egin zuen / Errefuxiatua |
|
Lasquibar Otegui, Marcial |
1914/06/30 |
Artilaria / Artillero |
|
Armada Frankistan mobilizatua / Movilizado en el Ejército Franquista |
|
Lazcano Gurruchaga, Carlos |
|
Gerra Komisariotza / MAOC |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Lema Larumbe, Clara |
1914/03/04 |
|
JSU/UGT |
Erizaina frontean |
|
Leonet Vicandia, Ignacio |
1915/*/19 |
Gerra Komisariotza / Hernani Miliziak / Amayur |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Leonet Vicandia, Jose |
1915/*/* |
Amayur |
|
Milizianoa / Santoñan aurkeztua 1937/08/26an |
|
Leorza Abalia, Julian |
1906/02/12 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Frontean Zauritua / Katalunian Gerra Industrian / Gurseko esparruan |
|
Lesaca Biurrun, Carlos |
1914/11/30 |
MAOC |
|
Frontean hildako milizianoa |
|
Letamendia Egaña, Pedro |
1900/06/09 |
Saseta |
|
Espetxeratua / Auzitegi Militarretan prozesatua |
|
Liceaga Santesteban, Hilario |
|
Euskal Miliziak |
|
Milizianoa |
|
Liceaga Zuaznabar, Jose |
1911/12/04 |
|
|
Milizianoa / Zauritua eta Markinako ospitalean artatua |
|
Lizarazu Garayalde, Jose Manuel |
1900/01/09 |
Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Lizarraga Vallejo, Natividad |
1914/09/08 |
|
|
Erizaina Arriluze ospitalean / Enfermera en el hospital Arriluze |
|
Lizaso Amochategui, Manuel |
|
San Andres / Munguia |
ELA / STV |
Milizianoa / Kaboa / Frontean hila |
|
Lizasoain Izcue, Felix |
1913/11/05 |
Azaña-Guipuzkoa |
|
Milizianoa |
|
Lizasoain Izcue, Francisco |
1912/12/03 |
UGT-10 Reserva |
|
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Loinaz Zabalegui, Tomas |
1914/02/15 |
|
|
Milizianoa / Santanderren atzitua |
|
Lopez Fernandez, Jose Maria “Ciruja” |
1913/03/31 |
Euzko Gaztedi konpainia / Compañía Euzko Gaztedi |
UGT |
Milizianoa / Metralladoreen konpainia |
|
Lopez Fernandez, Mariano |
1902/11/17 |
Gerra Komisariotza / Bakunin |
Agrupacion Socialista / SRI |
Milizianoa |
|
Lopez Moreno, Carlos |
1912/11/02 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones / Tankista Katalunian |
UGT |
Milizianoa / Infanteriako sarjentua / Gurseko esparruan |
|
Lopez Moreno, Jose |
1915/04/15 |
Gerra Komisariotza / JS-ko milizianoa / Dragones |
Agrupacion socilista / JSU/UGT / SRI |
Milizianoa / Kaboa / Villaviciosan atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Lopez Moreno, Teofilo |
1917/09/08 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Autos Blindados |
|
Milizianoa |
|
Lopez Orive, Sergio |
1899/09/09 |
Gerra Komisariotza / Castilla |
|
Milizianoa / Santanderren atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Lopez Valdivielso, Julio |
1896/05/22 |
UGT 12 “Manuel Llaneza” |
UGT |
Milizianoa |
|
Lopez Zubiri, Consuelo |
|
Gurutze Gorriko erizaina Hernanin, Dragones batailoiko garbitzailea |
|
Gurutze Gorriko erizaina Hernanin / Dragones batailoiko garbitzailea / Frantzian errefuxiatua |
|
Loran Lopez, Alfonso |
1906/07/02 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Santanderren atzitua |
|
Lujambio Lasa, Francisco |
1906/06/06 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Macazaga Aduriz, Ignacia |
1904/07/18 |
|
JS |
Miliziano gisa jantzita ibili zen Lasarten / Auto blindatuetan ibili zen herrian / Errefuxiatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Macazaga Piñeiro, Jesus |
1916/*/* |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones / Autos Blindados |
|
Milizianoa / Frantzian errefuxiatua / Erbestean hila |
|
Madurga Jalon, Olegario |
1894/03/05 |
Ingenieros 3 “Garcia Hernandez” |
Agrupacion Socialista / SRI |
Angarilaria / Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Magallon Puertas, Carmelo |
1909/07/16 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Manzano Martinez, Manuel |
|
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Marigil Luzuriaga, Gerardo |
1910/04/30 |
Azaña-Vizcaya / Karabineroen Gorputza |
|
Milizianoa / Karabineroa / Kontzentrazio esparruetan / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Marigil Luzuriaga, Luis |
1916/05/18 |
Bala Roja / Azaña-Vizcaya |
UGT |
Milizianoa / Atxilotua eta Auzitegi Militarretan epaitua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Martin Garcia, Andres |
1900/11/10 |
Bala Roja |
UGT |
Milizianoa / Trubian atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Martin Hernandez, Adan “Cacho” |
1908/07/23 |
Carros Combate / Transportes Militares |
IR / UGT |
Milizianoa / Liebanako Haranean atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Martin Justo, Alejandro |
|
Euskal Miliziak / Euzko Indarra |
EAE-ANV |
Milizianoa |
|
Martin San Miguel, Bernardo |
1917/03/12 |
Gerra Komisariotza / Astigarraga Miliziak / Azaña-Guipuzcoa |
UGT |
Milizianoa / Astigarragako bentak gunean mobilizatua / Laredon atzitua eta Armada Frankistan mobilizatua |
|
Martinez Alonso, Gregorio |
|
Trenbideetako milizianoak / Enlaces y Transmisiones |
UGT |
Milizianoa / Zigortutako trenbideetako langilea |
|
Martinez Gomara, Gabino |
1894/02/19 |
Azaña-Vizcaya / Intendentzia militarra |
Sozialista |
Milizianoa / Auzitegi Miltiarrek epaitua / Heriotza-zigorrera kondenatua eta fusilatua |
|
Martinez Gomara, Sixto |
1901/03/28 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
UGT |
Milizianoa |
|
Martinez Magallon, Cesareo |
1896/02/25 |
Hernani miliziak |
|
Milizianoa / 1936ko irailean hildakoa |
|
Mazquiaran Celaya, Damian “Txikito” |
1920/09/27 |
Milizia Popularrak / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Megoya Gomez, Gonzalo |
|
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani |
CNT |
Milizianoa |
|
Melara Gonzalez, Joaquin |
1887/08/29 |
Karabineroa / Carabinero |
|
Karabineroa / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Mendizabal Echenique, Joaquin |
1903/06/05 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Kanporatutako langilea / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Mendizabal Perurena, Pedro |
1918/08/19 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Mercero Yarza, Antonio |
1910/01/10 |
Ariztimuño |
EAJ / ELA |
Milizianoa / Espetxeratua eta Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Mercero Yarza, Fabian |
|
Enlaces y Transmisiones |
ELA / STV |
Milizianoa / Auzitegi militarretan epaitua eta zigortua |
|
Miner Echeverria, Jose Luis |
1902/10/15 |
Larrañaga |
|
Milizianoa / Espetxeratua eta Auzitegi Militarretan epaitua / Langile Batailoietan |
|
Minguez Nieto, Felix |
|
UGT 1 “Fulgencio Mateos” |
UGT |
Milizianoa / Zigortutako trenbideetako langilea / Frontean hila |
|
Minguez Nieto, Silvino |
|
Gerra Komisariotza / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Moncayo Garces, Pilar |
1916/03/12 |
|
JSU |
Hernaniko milizianoen sukaldaria |
|
Moncayo Martinez, Gabriel |
1895/03/18 |
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak / Dragones |
Agrupacion Socialista / UGT / SRI |
Miliziaoa / Santoñan atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Moulian Mendia, Manuel |
|
Gerra Komisariotza / Hernani miliziak / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Mugica Arizmendi, Aniceto |
1910/06/18 |
Intendentzia Militarra |
UGT |
Milizianoa / Gurseko esparruan |
|
Mugica Arizmendi, Jose |
1918/03/17 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Langile Batailoietan / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Mugica Celaya, Rafael Gabriel Juan |
1911/03/18 |
Gas erasoen aurkako defentsa |
|
Milizianoa / Metrailadore konpainia bateko kapitaina / Kontzentrazio esparruetan |
|
Mugica Eizmendi, Fidel |
|
Euzkadi laguntzaileen batailoia |
|
Milizianoen sukaldaria / Milizianoa / Arriondasen atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Mugica Mondragon, Francisco |
1914/10/09 |
San Andres |
|
Milizianoa |
|
Mugica Mondragon, Jose |
1916/05/01 |
Ingenieros 2 |
|
Milizianoa / Hernani-Oñati-Elorrio-Bilbo / Bilbon aurkeztua |
|
Muguruza Lujambio, Felix |
1903/11/19 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Muguruza Zubillaga, Jose |
1917/09/10 |
Loyola |
|
Milizianoa / Laredon atzitua / Armada Frankistan moibilizatua |
|
Muguruza Zubillaga, Ramon |
1905/05/05 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
Agrupacion Socialista, JSU/UGT |
Milizianoa / Tenientea / Gurseko esparruan / Txilen errefuxiatua |
|
Nogues Marticorena, Gabriel Maria |
1920/03/23 |
Gotorlekuak |
|
Gotorlekuen eraikuntza / Milizianoen sukaldaria / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Nogues Marticorena, Juan |
1915/06/11 |
Lenago il |
Jagi-jagi |
Milizianoa / Santoñan atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Nogues Marticorena, Nemesio |
1907/12/19 |
Lenago il |
Jagi-jagi |
Milizianoa / Kontzentrazio esparruan |
|
Ocariz Ataun, Emeterio |
1893/03/03 |
Diziplinatze batailoia |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Ochotorena Errauzquin, Eusebio |
1897/03/06 |
Enlaces y Transmisiones |
CNT |
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua / Bortxazko lanetan |
|
Ochotorena Goenaga, Emiliano |
1914/10/21 |
Dragones |
|
Milizianoa |
|
Ogando Lopez de Gauna, Carmelo |
1920/01/07 |
Padura |
|
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Ogando Lopez de Gauna, Manuel |
1915/12/15 |
Saseta |
|
Milizianoa / Santanderren aurkeztua eta Armada Frankistak mobilizatua |
|
Olaizola Artola, Matias |
1913/03/25 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Olano Garayar, Felix |
1912/02/08 |
|
|
Milizianoa |
|
Olano Garayar, Juan |
1918/01/26 |
UGT 6 “Pablo Iglesias” |
|
Santanderren atzitua |
|
Olarra Urretavizcaya, Jose |
1909/08/01 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Errekrutatzailea |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Ollaquindia Mutiloa, Guillermo |
1918/02/10 |
Itxarkundia |
ELA / STV |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Olloquiegui Zabaleta, Gracian |
1908/07/08 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
ELA / STV |
Milizianoa / Frontean zauritua eta La Rosarien ospitaleratua / Frantzian errefuxiatua / Kontzentrazio esparruetan |
|
Olloquiegui Zulaica, Fernando |
1900/11/12 |
Lasarteko Defentsa Batzordea / Euskadiko Gudarostea |
EAJ / PNV |
Milizianoa / Gidaria / Espetxeratua / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Ormaechea Perez, Ricardo |
1896/02/07 |
|
IR / SRI |
Milizianoa / Zigortutako trenbideetako langilea |
|
Ormazabal Lasa, Antonio |
1913/08/01 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones / Armada Errepublikarra / Batallon de Montaña Pirenaica |
JSU |
Milizianoa / Tenientea / Kapitaina / Auzitegi Militarrek prozesatua / Hegoamerikan errefuxiatua |
|
Ormazabal Lasa, Jose |
1915/01/10 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Carros de Combate |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Ormazabal Lasa, Pedro |
1919/08/15 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones |
JSU |
Milizianoa |
|
Ormazabal Lasa, Vicente |
1917/09/25 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak / Dragones / Autos Blindados /Indar Blindatuak Katalunian |
JSU / UGT |
Milizianoa / Gurseko esparruan |
|
Orradre Del Cura, Jose |
1918/10/26 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Ortega Sufrategui, Rafael |
1901/10/25 |
Dragones / Batallon Alpino / Batallon de Montaña Pirenaica |
IR |
Milizianoa / Tenientea / Gurseko esparruan / Kontzentrazio esparruetan |
|
Ortiz Zubeldia, Amadeo |
1887/03/31 |
UGT 12 “Manuel Llaneza” |
|
Milizianoa |
|
Osambela Muneta, Pedro |
1896/01/31 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
PSOE / SRI |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Otamendi Arrieta, Francisco |
1912/12/03 |
Saseta |
ELA |
Milizianoa |
|
Otamendi Arrieta, Tiburcio |
1914/01/24 |
Saseta |
|
Milizianoa |
|
Otamendi Olazaguirre, Juan |
1912/06/07 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Otamendi Olloquiegui, Manuela |
1918/02/17 |
|
|
Miliziana / Atzeguardia / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Otamendi Zelarain, Joaquin |
1914/01/28 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Otaño Eizaguirre, Jose Joaquin |
1912/04/15 |
Gerra Komisariotza |
JSU |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Otaño Eizaguirre, Jose Maria |
1918/10/06 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Otaño Oruezabala, Francisco |
1883/03/18 |
Ingenieros 2 |
|
Milizianoa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarrek epaitua / Diputazioko langile zigortua |
|
Pagola Altuna, Jose |
1911/02/14 |
Saseta |
ELA / STV |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta espetxeratua |
|
Pagola Iriarte, Joaquin |
|
MAOC - Larrañaga |
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Pagola Iriarte, Pedro |
1917/11/21 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Carros de Asalto |
JSU, PC |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Pajares Agustin, Vicente |
1917/08/28 |
Milizia Konfederalak [Armada Errepublikarrean] |
CNT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Pedrosa Valiente, Nicasio |
|
CNTren miliziak / Milicias de la CNT |
CNT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Perez de Arrilucea Diez de Zumento, Florentino |
1888/03/14 |
UGT 14 “Guillermo Torrijos” |
UGT |
Milizianoa |
|
Perez de Arrilucea Perez de Arrilucea, Ciriaco |
1916/08/10 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
|
Milizianoa |
|
Perez de Arrilucea Perez de Arrilucea, Francisco |
1919/12/06 |
Dragones |
JSU/UGT |
Milizianoa |
|
Perez de Arrilucea Perez de Arrilucea, Jesus |
1915/06/16 |
UGT 5 “Madrid” |
UGT |
Milizianoa |
|
Petriarena Olaciregui, Francisco |
|
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
|
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Plagaro Valluerca, Venancio |
1904/05/25 |
|
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Espetxeratua eta Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Polo Arrieta, Joaquin |
1908/03/23 |
Enlaces y Transmisiones |
UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarrek prozesatua / Langile Batailoietan |
|
Polo Criado, Saturnino |
1908/12/14 |
Bala Roja / Rosa Luxemburgo |
UGT |
Milizianoa |
|
Polo Ortiz de Urbina, Isidoro |
1902/04/04 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones |
PSOE/JS / SRI |
Milizianoa |
|
Poza Granado, Juan |
1895/03/12 |
Gerra Komisariotza / Comisariado de Guerra |
|
Milizianoa |
|
Puente Serna, Emiliano |
|
Batallon Alpino |
PSOE |
Milizianoa / Sarjentua / Gurseko esparruan |
|
Puente Serna, Gregorio |
1915/05/09 |
Brigada Mixta 156 |
|
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Puente Serna, Pedro |
1915/05/09 |
Dragones |
|
Milizianoa |
|
Quevedo Ruiz, Eduardo |
1911/01/15 |
Armada Errepublikarra katalunian / Ejército Republicano en Cataluña |
|
Tenientea / Gurseko esparruan |
|
Quevedo Ruiz, Jose Luis |
1912/05/18 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa |
|
Recondo Mugica, Juan Jose |
|
Euskal Miliziak / Saseta |
EGI |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Frantziako esparruetan / Errefuxiatua |
|
Recondo Unsain, Juan |
|
Defentsa anti-aereoa |
UGT |
Milizianoa |
|
Redondo Navarro, Luis |
1915/05/07 |
Saseta / Aralar |
|
Milizianoa / Santanderren aurkeztua eta Armada Frankistak mobilizatua |
|
Redondo Navarro, Mariano |
1918/05/14 |
Saseta |
|
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Rodriguez Gibaja, Teofilo |
1902/07/22 |
Gerra Komisariotza / Ingenieros 1 |
|
Milizianoa |
|
Rodriguez Hernandez, Felipe |
1912/09/10 |
Gerra Komisariotza |
JSU |
Milizianoa |
|
Rodriguez Hernandez, Jose |
1907/05/09 |
Gipuzkoan mobilizatutako miliziano-zulatzailea |
|
Milizianoa / Espetxratua eta Auzitegi Militarrek epaitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Rodriguez Villegas, Arturo |
1902/01/02 |
Hornidura saila |
|
Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Campos de concentración y Batallones de Trabajadores |
|
Rubio Martinez, Felipe |
1897/04/11 |
Gerra Komisariotza / Milizia Popularrak |
UGT |
Milizianoa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Ruiz Azurmendi, Juan Maria |
1914/01/15 |
Dragones |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / Fusilatua |
|
Ruiz Azurmendi, Manuel |
1916/08/24 |
Gerra Komisariotza / Dragones / Autos Blindados |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Ruiz Azurmendi, Tiburcio |
1907/06/27 |
Gerra Komisariotza / Dragones / 164 Brigada Mistoa |
|
|
|
Ruiz Azurmendi, Vicente |
1908/07/05 |
|
|
Milizianoa / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Ruiz Casasola, Ana Maria |
1916/08/01 |
Dragones |
|
Garbitzailea / Limpiadora |
|
Ruiz Lizarraga, Julio |
1902/09/27 |
Dragones / 164 Brigada Mistoa |
IR |
Milizianoa / Sarjentua / Gijonen atzitua / Langile Batailoietan |
|
Sagardia Celarain, Eugenio |
1917/11/12 |
Bala Roja |
UGT |
Milizianoa |
|
Sagarna Echepare, Jose |
1887/01/28 |
Milicias Hernani / Armada Errepublikarra |
PSOE/UGT |
Milizianoa / Gijonen atzitua |
|
Sagarna Gurmendi, Ignacio |
1914/05/01 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Sagarna Gurmendi, Manuel |
1908/12/29 |
Gerra Komisariotza / Larrañaga |
PCE |
Gipuzkoan Astigarragako bentak gunean mobilizatutako milizianoa |
|
Sagarna Gurmendi, Ramon |
1910/10/22 |
Dragones |
JS |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Salaverria Echeverria, Isidro |
1896/05/15 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Erantzunkizun Politikoen Tribunala |
|
Salinas Orradre, Ignacio |
1909/07/02 |
Gerra Komisariotza / Armada Errepublikarra |
|
Milizianoa / Sarnejtua / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Salinas Orradre, Javier |
1908/08/07 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Errefuxiatua |
|
San Jose Sanz, Luis |
1902/08/25 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Gurseko esparruan / Errefuxiatua / Langile Batailoietan |
|
San Martin Cenea, Primitivo |
1897/12/09 |
UGT 5 “Madrid” |
UGT |
Milizianoa |
|
San Sebastian Echeverria, Augusto |
1916/05/06 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Sanchiz Crespo, Carlos |
1889/02/15 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Atzitua / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Sanchiz Soto, Carlos |
1917/07/25 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Sanchiz Soto, Juan |
1911/05/27 |
Intendentzia militarra / Dragones / Capitan Casero |
Agrupacion Socialista |
Milizianoa / Atzitua / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Santamaría Echeverria, Maximo |
1899/05/05 |
Sanidad |
|
Milizianoa |
|
Sanz del Castillo, Martin |
1902/11/05 |
Zulaketari eta minaketariak / Montaña 2 |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Sanz del Castillo, Vicente |
1898/10/27 |
Montaña 2 |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Sarasola Goenaga, Felipe |
1914/09/13 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Sarasola Goenaga, Tiburcio |
1908/06/07 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones / Montaña 2 |
|
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Sarasola Otegui, Esteban |
1906/03/06 |
Itxarkundia |
ELA / STV |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Sarobe Yeregui, Pedro |
1913/07/29 |
Lenago il |
|
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Sarriegui Larburu, Jose |
|
Euskal Miliziak / EAJren Bizkaiko miliziak |
|
Milizianoa / Castro Urdialesen atzitua |
|
Serrano Moreira, Aurora |
1914/06/15 |
Gerra Industria |
IR |
Milizianoentzako arropa egiten / Errefuxiatua / Auzitegi Militarrek epaitua eta zigortua |
|
Serrano Moreira, Mariano |
1910/12/04 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
|
Milizianoa / Atxilotua eta Auzitegi Militarretan prozesatua |
|
Setien Cortajarena, Ignacio |
1901/07/31 |
Ordena Publikoa / Amaiur |
EAJ / PNV |
Milizianoa / Atxilotua eta Auzitegi Militarretan prozesatua |
|
Sevillano Idiazabal, Alejandro |
1903/10/02 |
Gerra Komisariotza / Comisariado de Guerra |
|
Milizianoa |
|
Sevillano Idiazabal, Eusebio |
1919/12/15 |
Gerra Komisariotza / Karl Liebknecht / Batallon Montaña Pirenaica |
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Kontzentraizo Esparru eta Langile Batailoietan |
|
Sevillano Idiazabal, Jose Maria |
|
Gerra Komisariotza / Karl Liebknecht |
PCE |
Milizianoa/ Langile Batailoietan / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Sevillano Idiazabal, Rafael |
|
UGT 14 “Guillermo Torrijos” |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparruetan / Auzitegi Miiltarrek epaitua eta zigortua |
|
Sevillano Idiazabal, Ramon |
1916/06/23 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Kontzentraizo Esparru eta Langile Batailoietan |
|
Suarez Aldasoro, Marcelino |
|
Armada Errepublikarra |
PCE |
Milizianoa / Kaboa |
|
Tejada Ruiz, Francisco |
1900/10/10 |
|
UGT |
Milizianoa |
|
Tejada Ruiz, Juan |
1915/03/28 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Asturiaseko Ospitalean atzitua |
|
Tejedor Ortiz, Blas |
1910/02/03 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Tellechea Lujambio, Eustaquio |
1891/03/29 |
Artilleriako Erregimentu Mistoa |
PSOE/UGT |
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta heriotza-zigorrera kondenatua / Fusilatua |
|
Telleria Arbelaiz, Juan |
1905/06/16 |
|
PCE |
Milizianoa / Sandarren atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Kanporatutako Udal Langilea |
|
Telleria Olaran, Felix |
|
Euzko Indarra |
|
Milizianoa / Langile Batailoietan |
|
Torres Andonegui, Lorenzo |
1912/06/12 |
Gerra Komisariotza / UGT 5 “Madrid” |
|
Milizianoa |
|
Turrientes Perez, Joaquin |
|
Lasarteko Defentsa Batzordea / MAOC-Guipuzcoa |
|
Milizianoa |
|
Turrientes Perez, Jose Maria |
1902/01/13 |
Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
|
Milizianoa / Santoñan aurkeztua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Ubegun Sorrondegui, Jose |
1913/08/26 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa |
|
Ugalde Garayalde, Luis |
1887/06/21 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Ugalde Guruzmendi, Dolores |
1919/05/31 |
Dragones |
|
Garbitzailea / Sukaldaria |
|
Ugalde Olarra, Ramon |
1917/10/28 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
|
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Uranga Garmendia, Maximo |
1905/04/13 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones |
JS / UGT |
Milizianoa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Kontzentrazio esparruetan |
|
Uria Ecenarro, Damaso “Xoxua” |
1916/09/05 |
Amayur / Loyola |
|
Milizianoa / Kaboa / Laredon atzitua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Urquiola Solaverrieta, Andres |
1906/01/03 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa |
|
Urraca Segurola, Laurentino |
1909/06/03 |
Gotorlekuak |
|
|
|
Usabiaga Aguirre, Jose Agustin |
1908/07/09 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Usabiaga Aguirre, Jose Manuel |
1901/03/19 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa |
|
Usabiaga Jauregui, Marcelo |
1916/10/16 |
Ramon Canasella / Rosa Luxemburgo / DECA |
PCE |
Milizianoa / Errefuxiatua / Auzitegi Militarretan epaitua eta Zigortua / Makia |
|
Uzcudun Beñaran, Federico |
1903/07/18 |
Diziplinatze batailoia |
IR / UGT |
Milizianoa / Musikaria / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Velez Achucarro, Jose |
1916/01/01 |
Loyola |
|
Milizianoa / Langile Batailoietan / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Vicente Artigas, Jose |
1918/12/30 |
Larrañaga |
UGT |
Milizianoa / Gijonen atzitua / Langile Batailoietan |
|
Vicente Artigas, Prudencio |
1922/12/18 |
Armada Errepublikarra |
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Gurseko esparruan |
|
Vicente Zamarreño, Eugenio |
1882/07/13 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa |
|
Vidaurre Berasain, Castor |
1889/03/28 |
Elorrioko Gerra Komisariotza / Euskadiko Gudarostea |
Agrupacion Socialista / PCE/UGT / SRI |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Videgui Ocharte, Jose Luis |
1905/06/14 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones / Largo Caballero |
|
Milizianoa / Angarilaria / Kantabrian atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Vila Yarza, Jose |
1909/03/23 |
Lasarteko Defentsa Batzordea / Ertzaña |
EAJ / ELA / PNV / STV |
Kaboa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua |
|
Vila Yarza, Marcial |
1916/08/17 |
Loyola |
|
Milizianoa / Santoñan aurkeztua |
|
Vila Yarza, Miguel |
1912/10/14 |
Morteros de Euzkadi |
|
Milizianoa / Frontean hila |
|
Villalba Gonzalez, Santiago |
|
Gerra Komisariotza / Dragones / Gotorlekuak |
|
Gidaria / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Villar Urrestarazu, Jose Joaquin |
1913/11/10 |
Milicias Hernanin / Dragones |
|
Milizianoa / Frontean zauritua / Gurseko esparruan / Errefuxiatua |
|
Yarza Iradi, Jose |
1914/12/04 |
Lenago il |
EAJ/ PNV |
Milizianoa / Santoñan aurkeztua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Yarza Iradi, Juan |
1905/06/23 |
Euskadiko Gudarostea, seguraski Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa |
|
Yubero Martin, Mariano |
1882/03/25 |
Gerra Komisariotza / Comisariado de Guerra |
|
Milizianoa |
|
Zabala Izaguirre, Gabriel |
|
Guillermo Torrijos / Ingenieros 1 “Manuel Andres” |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Zabala Urroz, Pascual |
1894/03/07 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Epaiz kanpo fusilatua |
|
Zabaleta Anduaga, Martin |
1888/11/11 |
Ingenieros 2 |
|
Milizianoa / Lubakiak egiten ibili zen |
|
Zabaleta Arbide, Juan |
1915/05/29 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Cabuernigan aurkeztua / Armada Frankistan mobilizatua |
|
Zaldua Vergara, Jose Maria “Calahorra” |
1909/06/23 |
Gerra Komisariotza / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua / Langile Batailoietan / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Zaldua Vergara, Juan Jose |
1908/09/23 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Tenientea / Frontean hila |
|
Zamora Iribarren, Jose Maria |
1908/07/22 |
Dragones / Armada Errepublikarra |
Komunista / Comunista |
Milizianoa / Gidaria / Karabineroa / Auzitegi Militarretan prozesatua / Zigor ekonomikoa |
|
Zapateria Rodriguez, Jose |
1904/12/09 |
Enlaces y Transmisiones |
UGT |
Milizianoa / Frontean elbarritua / Errefuxiatua |
|
Zapiain Ataun, Jose |
1915/11/17 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones |
PSOE/JS / JSU |
Milizianoa / Asturiasen atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Zapiain Iraola, Fermin |
1907/02/24 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani |
UGT |
Milizianoa |
|
Zapiain Portugal, Ignacio |
|
Dragones / 164 Brigada Mistoa |
|
Milizianoa / Kaboa |
|
Zapiain Portugal, Julian |
1899/02/17 |
Gerra Komisariotza / Milicias Hernani / Dragones |
UGT |
Milizianoa / Santanderren atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Zozaya Errotaberea, Francisco |
1912/12/24 |
Bala Roja /Amuategui |
UGT |
Milizianoa / Frontean hila |
|
Zozaya Errotaberea, Juan Simon |
1912/12/24 |
Bala Roja / Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa / Auzitegi Militarrek prozesatua |
|
Zuaznabar Arrieta, Pedro |
1906/01/12 |
Enlaces y Transmisiones |
|
Milizianoa / Espetxeratua |
|
Zubeldia Araquistain, Fernando |
1911/07/18 |
UGT 5 “Madrid” |
|
Milizianoa / Santanderren atzitua / Auzitegi Militarretan epaitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Zubeldia Egaña, Jose Joaquin |
1910/11/01 |
Dragones |
|
Milizianoa |
|
Zubeldia Egaña, Toribio |
1917/03/28 |
Dragones |
|
Milizianoa / Errefuxiatua / Gurseko esparruan / Irunen atzitua /Langile Batailoietan |
|
Zubeldia Urrestarazu, Lucas |
1912/07/28 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Itsasoan atzitua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Zubeldia Urrestarazu, Marcos |
1909/12/24 |
Gerra Komisariotza |
|
Milizianoa / Espetxeratua / Kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan |
|
Zubiarrain Ochotorena, Manuel |
1917/12/06 |
Gerra Komisariotza |
UGT |
Milizianoa / Urdaburuko frontea |
|
Zubiarrain Ochotorena, Pablo |
1912/10/26 |
Dragones |
|
Milizianoa |
|
Zubiarrain Zabala, Carlos |
|
164 Brigada Mistoa / Brigada Mixta 164 |
|
Milizianoa / Sarjentua |
|
Zubiria Fica, Gregorio |
1916/03/12 |
Bakunin / Sacco y Vanzetti |
CNT |
Milizianoa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua / Espetxean hila |
|
Zufiria Iza, Vicente |
1914/11/25 |
Saseta |
|
Milizianoa |
|
Zugasti Echeverria, Angel |
1909/09/30 |
Gerra Komisariotza / MAOC / Dragones |
JSU / UGT |
Milizianoa |
|
Zugasti Echeverria, Jose Antonio |
|
Gerra Komisariotza / MAOC |
|
Milizianoa |
|
Zugasti Sarasola, Jose |
1894/12/19 |
Dragones |
|
Milizianoa / Espetxeratua eta Auzitegi Militarretan prozesatua |
|
Zuriarrain Exposito, Gregorio |
1891/01/10 |
UGT 6 “Pablo Iglesias” |
PCE/UGT |
Milizianoa / Atzitua eta espetxeratua / Auzitegi Militarretan epaitua eta zigortua |
|
Zurutuza Mugica, Domingo |
1895/11/20 |
Dragones |
UGT |
Milizianoa / Frontean zauritua / Errefuxiatua |
3.2.2. Gerran hildako miliziano eta gudariak
Hernanin errepublikaren alde mobilizatu ziren 550 pertsonatik goraren artean hainbatek galdu zuten bizitza frontean bertan edo ospitaleetan —frontean jasotako zaurien edo gaixotasunen ondorioz—. Hain zuzen, 67 izan ziren, gutxienez, frontean hildako herritarrak. Hauetaz gain, gainera, Hernaniko borroketan hildako 8 edota herriarekin lotura duten 4 pertsona identifikatu ahal izan ditugu. Era berean, badaude argitzeko zailak diren kasu batzuk: desagertuenak edota heriotzaren kausak argiak ez direnak.
Hernaniko miliziano eta gudarien kasuan, ikusi dugu Kalamua inguruko borroketan Dragones batailoiko hainbat miliziano hil zirela. Era berean, frontean gogor kolpatutako familia osoen kasuak ditugu Hernanin. Esaterako, Gorospe Caracciolo anai-arreben kasuan Agustina, Jose, Regino eta Luis mobilizatu ziren. Horietatik bi hil ziren frontean (Luis eta Regino), eta gainontzeko biek bestelako errepresioak jasan zituzten: kartzela zein erbestea, besteak beste. Erdocia Urretavizcayarren kasua era antzerakoa da: lau anai (Ancensio, Bernardo, Francisco eta Joaquin) joan ziren frontera, denak ala denak Dragones batailoira, eta lautik bi hil ziren borrokan.
3.2.2.1. Frontean hildako hernaniarrak
Aguayo Barrios, Enrique
Castro Urdialesen jaioa 1907ko uztailaren 15ean. Gerra aurretik Hernanin bizi zen bere emazte Isabel Conde Alvarez eta Enrique semearekin batera. Gerra Zibilaren ondorioz Bizkaian babesa bilatu eta Euskadiko Gudarostera batu zen. Zehazki, UGT sindikatuaren 10. batailoian engaiatu zen. Funtzio hauek betetzen zela, Bilboren azken defentsetan borrokan zela hil zen Artxandako frontean, 1937ko ekainaren 17an[159].
Aizpurua Balda, Lorenzo
1914ko abenduaren 16an Hernanin jaioa. Prudencia ama, Jose Leon aita eta anaiekin batera Florida langile auzoan bizi zen gerraren bezperan[160]. 1936ko uztailean, altxamendu militarra eman bezain laster, antolatzen hasi ziren milizietara batu zen bere anaiek egin bezala. Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri eta Gipuzkoako defentsaz arduratu ziren Milizia Popularretan engaiatu zen[161]. Irailean baina, Hernaniren defentsa ezinezkoa bilakatu zenean, Aizpurua Balda familiak Hernani atzean utzi eta atzerakadan Bizkaira bidean joan behar izan zuen. Prudencia ama, ordea, Hernanin gelditu zen[162].
Testuinguru horretan sortu berri zen Dragones batailoi sozialistan eman zuen izena, honen baitan antolatutako Hernani konpainiako teniente izendatu zutelarik. Frontea Bizkaiko mugetan egonkortu ostean, Kalamua mendiko tontor batzuk berreskuratzeko borroketan hil zen 1936ko urriaren 7an, beste hainbat hernaniarrekin batera[163].
Alcain Olloquiegui, Francisco
Orian jaioa 1909ko irailaren 28an, Lasarteko Geltoki kalean bizi zen Agustin eta Roberta gurasoekin eta anai-arrebekin batera. Gerra Zibila hastean, familia guztiak etxea atzean utzi eta Bizkaian babesa bilatu zuten[164]. Bertan, Euskadiko Gudarostea antolatuz joan zen heinean Francisco Alcain EAJren baitan eratu zen Saseta batailoi abertzalean engaiatu zen gudari gisa. Zornotzako Euba auzoan izandako borroketan hil zen 1937ko maiatzaren 5ean[165].
Aldasoro Sagastume, Gaspar
Hernaniarra, Gerra Zibila hasi zenean PSOE alderdira afiliatua zegoen. Lehen egunetik Hernaniko Gerra Komisariotzaren eta Gipuzkoako Milizia Popularren aginduetara jarri zen, besteak beste, Hernaniko fronte ezberdinetan borrokatuz[166]. 1936ko irailaren 12an, Argindegiko gune gotortuan borrokan zela, abiazio frankistak gunearen aurka gauzatutako erasoan zauritu zuten. Nahiz eta bere kideek Donostiako ospitale zibilera eraman zuten, zaurien ondorioz hil zen egun berean[167]. Hurrengo egunean armada frankista Hernanin sartu zen.
Alonso Grande, Felix
1899ko azaroaren 15ean jaio zen Villayerno Morquillas herrian (Burgos). Florentina Ruiz emaztearekin, hiru seme-alabekin eta Elisa koinatarekin batera Lasarteko Geltoki kaleko etxe batean bizi ziren. Gerra Zibilak eztanda egitean, guztiek herria utzi eta Bizkaia aldean errefuxiatu ziren[168].
Felix Alonso UGTko kide zen, eta Euskadiko Gudarostea osatu zenean mobilizaziora batu eta Diziplinatze batailoian engaiatu zen. Haren heriotzaren inguruko datu ezberdinak daude. Iturri batzuen arabera batailoi honekin Karrantzan zegoela hil zen Felix, 1937ko uztailaren 4an[169]. Beste iturri batzuek adierazten duten aire-armada frankistak eginiko bonbardaketa batean zauritu zutela egun berean eta hauen ondorioz hil zen Limpiaseko ospitale militarrean, eta herri bereko hilerrian hilobiratu zutela[170]. Florentina emaztea eta seme-alabak Gironan errefuxiatu ziren.
Alsua Paris, Jose
1914ko abenduaren 15ean Nafarroako Arizberri herrian jaioa. Gerraren bezperan Florida auzoko etxe batean bizi zen Faustina ama eta anai-arrebekin batera[171].
Gerra Zibilak eztanda egitean, Elias anaiak egin zuen moduan Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen. Hernani defendatu zuen milizianoetako bat izan zen Jose Alsua, nahiz eta Errenteriako Astigarragako Benta auzora izendatua ere egon zen. 1936ko irailean, armada kolpistaren erasoaldiek arrakasta izan eta gero, Gipuzkoa luze zabaletan atzera egiten jardun zuten Bizkaiko mugan frontea egonkortzea lortu zuten arte. Une hauetan Euskadiko Gudarostea antolatuz joan zen eta miliziano taldeak berrantolatu zirenean Jose Alsua Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen eta honekin Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan borrokatu zuen. Hain zuzen, JSUko militante baitzen Jose Alsua.
1937ko udaberritik aurrera, armada frankistaren etengabeko aurrerakaden ondorioz, Eusko Jaurlaritza eta agintari errepublikarrek ebakuazio plan bat antolatu zuten. Jose Alsuak leku bat lortu zuen itsasontzi hauetako batean: Frantziar Estatura iritsi eta bertatik Errepublikaren kontrolpeko eskualdeetara itzuli zen. Bertatik, berriro ere batu zen borrokara, kasu honetan, Armada Errepublikarrean. Armada honetan borrokan zela Castello probintziako (Valentzia) frontean borrokan zela hil zen bere senitarteko eta lagunen esanetan[172].
Alvarez Perez, Angel
1910eko martxoaren 3an Lerman (Burgos) jaioa. Arotza ofizioa, Juana eta Abundio gurasoekin eta anai-arrebekin batera Hernaniko Kardaberaz auzoan bizi ziren gerrak eztanda egitean. Orduan, Alvarez Perez familiak, ehunka hernaniarrekin batera, etxea atzean utzi eta Bizkaian bilatu zuen babesa[173]. Euskadiko Gudarostea osatu zenean, mobilizazio deialdiarekin, Karl Liebknecht batailoi komunistan engaiatu zen Angel Alvarez. Milizianoekin batera Urduñako frontean zela hil zen borrokan, 1937ko ekainaren 12an[174].
Alvarez Suso, Felix
1919ko ekainaren 11n jaio zen Hernanin, Casilda eta Teodoro gurasoekin eta haren anai-arrebekin Kale Nagusian bizi zen. 1936rako zapatagile gisa egiten zuen lan aitarekin batera, pelotaria ere bazelarik. Gerra hastean, ordea, ofizioa utzi eta Bizkaira ihes egin behar izan zuen familia guztiarekin batera[175]. Bertan Euskadiko Gudarostean engaiatu zen, eta Kanpazarreko frontean aritu zen borrokan. Bertan zauritua izan ostean Santander hiriko Valdecillako ospitale militarrera eraman zuten. Ezin izan zuen zaurietatik osatu eta 1936ko urriaren 4an hil zen ospitalean, hiri hartako Ciriego hilerrian lurperatu zutelarik[176].
Amilibia Machimbarrena, Joaouin
1903ko azaroaren 17an Donostian jaioa. 1928an Lasarteko Pepaenea edota Eguzkitza baserrira bizitzera etorri zen, bertan oilo-haztegi bat ezarriz, gainera. Familia errepublikazale eta ezkertiar ezagun bateko kide zen, esaterako, Eustasio eta Miguel anaiak 1934ko Greba Iraultzailean atxilotutako langileen abokatuak izan baitziren. Behin Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean, Maria del Coro ama eta Maria Asuncion alaba ere Joaquinekin bizitzera etorri ziren Lasartera.
1936an gerrak eztanda egitean, familiaren militantzia politikoa kontuan hartuta, Lasartetik ihes egitea beste aukerarik ez zuten izan. Anai guztiek egin bezala, Joaquin ere matxinatuei aurka egiteko antolatu ziren milizietara batu zen. Asturiaseko Gijon hirira arte borrokatu zuen, bertan, Portuaren defentsan parte hartu zuelarik teniente mailarekin[177]. Hiria matxinatuek hartu aurretik itsasoz ebakuatzea lortu zuen.
Familiako kideen bidea jarraituz, Frantziako Estatuko portu batean lehorreratu zen. Bertatik, Miguel eta Eustasio anaiekin batera borrokan jarraitzeko helburuz Kataluniara igaro zen, hirurak Armada Errepublikarrera batu zirelarik. Orduan, Lleidako frontera bideratu zuten Joaquin, kapitain maila izatera ere iritsi zelarik. 1938ko apirilaren 5ean Trem udalerriko frontean borrokan zela hil zen Joaquin Amilibia. Bere heriotzaren ostean, erakutsitako jardunagatik maior mailara igo zuen Gobernu Errepublikarrak[178].
Amilibia Machimbarrena familiak ondasunen konfiskazioak ere jasan zituen, besteak beste, Pepaenea baserriarena, inoiz berreskuratuko ez zutena. Gainera, familia Frantziako Estatuan errefuxiatu arren, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egitean Hego Amerikarako bideari ekin behar izan zioten.
Aramburu Cendoya, Florencio
1908ko otsailaren 8an Bilbon jaioa. Lasarteko industria arloan lan egitera lekualdatu eta Kale Nagusian ezarri zuen bizilekua, Urraca Segurola familiari alokatutako gela batean. Lasartear askok egin bezala, 1936ko irailean zehar herria utzi eta Bizkairako bidea egin zuen bere maizterrarekin batera[179].
Bizkaira iristean Euskadiko Gudarostera engaiatu zen, Montaña 3 izeneko batailoian[180]. Batailoi honekin hainbat frontetan aritu ostean, Bilbo frankisten esku geratu aurretiko egunetan Karrantzan izan ziren borroketan hil zen, 1937ko ekainaren 17an. Bertako erregistro zibilean inskribatu zen bere heriotza. Izenaren azpian eginiko inskripzio bat kontuan hartuta, posible da hil zenean bederen EAE-ANV alderdiko batailoi batekin borrokan jardutea. Gainera, alderdi honen baitan antolatutako batailoiak inguru honetan zebiltzan une honetan[181].
Aramendi Manrique, Ramon
1920ko urtarrilaren 18an Ordizian jaioa. Izen bereko aita eta Soledad gurasoekin eta haren anai-arrebekin batera Hernaniko Florida langile auzoan bizi zen gerra aurretik[182]. Gerra hasi zenean 16 urte zituen arren, lehen unetik batu zen matxinoen aurka borrokatzeko antolatutako milizietara. JSU antolakundearen baitan Hernaniko Gerra Komisariotzan eta Gipuzkoako Milizia Popularretan jardun zuen probintziako fronte ezberdinetan[183].
Gipuzkoa gehiena erori zenean, herriko milizianoekin batera Bizkairantz mugitu zen. Bertan, Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, zehazki, Hernani izeneko laugarren konpainian. 1936ko urrian Eibarrera lekualdatu zen batailoia, bertako frontea defendatzeko askoz. Kalamuako kokapen batzuk berreskuratzeko borroketan hil zen Ramon Aramendi, urriaren 17an, beste hainbat hernaniarrekin batera[184].
Aranalde Zubiarrain, Gabino
Gerra Zibila hasi zenean Hernani defendatzeko sorturiko milizietara baturiko hernaniarra. Hauekin herriaren defentsan zebilela aire-armada frankistak irailaren 9an eginiko bonbardaketa batean zauritu eta Donostiako ospitale batera eraman behar izan zuten[185]. Ez zuen zaurietatik osatzea lortu eta, ondorioz, hiriburuko ospitale militar batean hil zen. Ostean, Polloeko hilerrian lurperatu zuten irailaren 11n, 25 urte zituela[186].
Aranguren Armendariz, Anacleto
1900eko uztailaren 13an Beriainen jaioa, Florida langile auzoan bizi zen Amelia Garcia emaztea eta bi alabekin batera[187]. Altxamendu militarraren berriak ezagutzean Hernanin sortutako Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen lehen unetik. Erasoaldiak gelditzea lortu ezin ostean, atzera egin eta Bizkaian inguruan bilatu behar izan zuen babesa. Bertan, Dragones batailoian engaiatu zen. Batailoi honekin Kanpazarreko frontean zela hil zen 1937ko apirilaren 20an, Armada Frankistak Bizkaia bereganatzeko abiatutako erasoaldiaren testuinguruan[188]. Amelia Garcia eta bi alabak ere gerraren ondorioz Bizkaian babestu behar izan ziren.
Artola Eizmendi[189], Pedro
1895eko apirilaren 13an Hernanin jaioa, Josefa ama eta anai-arrebekin batera Izpizia kaleko etxe batean bizi ziren. Gerra frontea Hernanira iristean, Artola Eizmenditarrek herria utzi eta Bizkaia aldera jo zuten. Bertan, hernaniar ugarirekin batera Dragones batailoian engaiatu zen Pedro, Abadiñon zuten kuartel nagusira bizitzera lekualdatuz. 1936ko abenduan Legutioko erasoaldian hartu zuen parte, Euskadiko Gudarosteak egindako ofentsiba nagusian. Borroka hauetan hildako milizianoetako bat izan zen Pedro Artola, Murua herrian hil zelarik abenduaren 13an. Bere heriotza Bilboko erregistro zibilean inskribatu zuten[190].
Ayerza Orbegozo, Jose Antonio
Martindegi auzoko Ezekiel-enea baserriko semea, 1914ko abenduaren 17an jaioa[191]. Familiako gainontzeko kide guztiek gerra zela eta etxean geratzeko erabakia hartu bazuten ere, Jose Antoniok ehunka hernaniarrekin batera Bizkaia aldera jo zuen, non Euskadiko Gudarosteko Dragones batailoi sozialistan izena eman zuen. Bere burkideekin Kanpazarreko frontean borrokan zela zauritu eta hil zen 1937ko apirilaren 20an, Anacleto Aranguren herrikidea hil zuten egun berean[192].
Azcoitia[193] Ochotorena, Juan Cruz
1909ko otsailaren 30ean Astigarragan jaioa, familiarekin batera Epela auzoko Karobitxulo etxean bizi zen, Pedro eta Francisca gurasoekin eta anai-arrebekin batera. Familiaren gehiengoak kolpistak herrira iristean etxean geratzea erabaki bazuen ere, adin militarrean zeuden Juan Cruz eta Francisco anaiek Bizkaian babesa bilatzea erabaki zuten. Bertan, biek ala biek Dragones batailoi sozialistan eman zuten izena eta fronteko borrokara batu ziren. Juan Cruzen kasuan, Kanpazarreko sektorea defendatzen zebilela zauritu zuten eta 1936ko urriaren 6an Durangoko ospitale militarrean hil zen. Herri honetako hilerrian lurperatu zuten[194].
Azurmendi Tormes, Felix
1917ko uztailaren 19an Hernanin jaioa, Angel aita eta anai-arrebekin batera Hernaniko Kale Nagusian bizi ziren. Gerra Zibilaren harira hiru anai-arrebek Bizkaian bilatu zuten babesa, Maria Angeles arreba zaharrena Hernanin aitaren kargu egiten zen bitartean[195]. Felix Azurmendiren kasuan, bere anaiek egingo zuten moduan Euskadiko Gudarostera batu zen, EAJko kide izanik batailoi abertzale batean[196]. Felixen inguruan daukagun hurrengo datuaren arabera Bilboren defentsa gauzatzen zen bitartean hil zen, 1937ko ekainaren 13an[197].
Baltasar Echeverria, Agustin
1916ko abenduaren 13an jaioa, Josefa eta Pedro gurasoak eta seme-alabekin batera Geltoki Kalean bizi zen[198]. Juventudes Comunistas antolakundeko kidea izan zen Errepublika garaian. Gerra hastearekin batera Bala Roja konpainiako miliziano gisa armada frankistaren aurkako borrokara batu zen lehen egunetatik aurrera[199]. Gerraren bilakaeraren ondorioz Hernani utzi behar izan zuen, bere aita eta anaiek egin zuten bezala. Herrian ezarri ziren agintari frankistek igorritako txosten baten arabera miliziano gisa borrokan jarraitu zuen eta 1936 urtean hil zen fronteren batean[200].
Beldarrain Miner, Prudencio
1907ko uztailaren 11n jaioa, Kardaberaz kalean bizi zen Maria ama, Jose anaia eta honen familiarekin batera. Gerra Zibila hasi eta gutxira frontea herrira hurbiltzen ari zela, bi anaiek senitartekoak Hernanin utzi eta Bizkaira mugitzeko erabakia hartu zuten. Bertara iritsitakoan biek ala biek Euskadiko Gudarostean engaiatzeko erabakia hartu zuten, eta Prudentzioren kasuan garraio sailean jardun zuen, bertan teniente maila izatera iritsiz. 1937ko ekainean, behin Bilbo frankisten esku erori eta gero, Turtziozen kuartela zutela Karrantzan frontean hil zen eta bertako Biañezeko hilerrian lurperatu zuten[201].
Caracciolo Iribirtegui, Crescencio
1902ko martxoaren 10ean Garesen jaioa, Juana Zuaznabar emaztea eta seme-alabekin batera Antziola auzoan bizi zen[202]. Gerra hotsak Hernanira iritsi bezain laster, Crescencio Caracciolo Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen. Alderdi Sozialistako eta UGTko kide zen Crescencio Caracciolo[203]. Herriko tontor ezberdinetan miliziano gisa borrokatu zuen, baina armada frankisten aurrerakadak ekidin ezin eta gero herria utzi eta Bizkaian aldean bilatu zuen babesa gainontzeko kideekin batera[204]. Familiak ere bide berbera egingo zuen. Une honetan, Euskadiko Gudarostearen sorreraren harira, Dragones batailoiko Hernani konpainian eman zuen izena. Konpainia honekin Eibarreko frontera borrokara joan ziren eta Kalamua mendiko posizio batzuk berreskuratzeko borroketan hil zen beste hainbat herrikiderekin batera 1936ko urriaren 7an. Bere gorpua Eibarren bertan hilobiratu zuten[205].
Bere familiak Frantzia aldera egin zuen ihes itsasoz, eta Saint-Nazairen lehorreratu ziren. Bidaiko baldintza txarren ondorioz Juana eta Crescencioren bi seme-alaba —Modesta eta Santiago— gaixotu eta egun gutxira hil ziren. Juana Caracciolo Iribertegik, lege baten ondorioz, Frantzia utzi behar izan zuen, gainontzeko alabak bertan utziz. Hilabeteetan zehar Katalunia aldetik egon zen ihesean, gerra amaitu zen arte. Orduan, Frantziara igaro zen berriro ere. Hala eta guztiz ere, denbora igaro zen bere alabekin berriro ere elkartu ahal izan zuen arte. Hernanira itzuli zirenean haien ondasun guztiak lapurtu zizkietela konturatu ziren.
“Un día que estábamos allí sentadas en un peldaño de la villa, veíamos que por las escaleras venían dos señoras. Las dos callando, pero mirando, “¿Quién serán?". Ellas también nos miraban y le dice una a la otra: “¿Esas no son tus niñas Mikeli y Kontxi?". Mi madre ni nos conocía. Se fueron acercando y enseguida nos conocimos. Te puedes imaginar el momento... mi hermana, que era muy lista, dijo que teníamos que ir donde el oficinista para decirle que habían llegado. El oficinista nos preguntó si estábamos seguras de que esa fuese nuestra madre. Al decirle que sí, nos dejó recoger lo que teníamos y marcharnos[206]".
Juana Zuaznabar. (familiaren ekarpena).
Crescencio Caracciolo
Iribirtegui gaztetan.
(familiaren ekarpena).
Celarain Mendizabal, Jose Maria
1900eko martxoaren 19an Hernanin jaioa. Jose Maria eta Antonia Erdocia eta seme-alabekin batera Florida langile auzoan bizi zen. Gurdizain edota gurdi-egile gisa lan egiten zuen Jose Mariak gerra aurretik, baina honek eztanda egin eta gutxira Hernanitik ihes egin behar izan zuen, familia etxean utziz[207]. Bizkaira iritsitakoan, hainbat hernaniarrek egin zuten moduan Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen[208], honekin fronte ezberdinetan borrokatuz, kuartel nagusia Abadiñon zuten bitartean. Miliziano gisa Barazarreko frontean borrokan zela hil zen 1937ko apirilaren 5ean[209].
Corcuera Sancidrian, Ismael
1919ko abenduaren 19an Hernanin jaioa. Kale Nagusian bizi zen Josefa, Dolores eta Flora arrebekin eta azken honen senar eta alabarekin batera[210]. Bizargilea zen gerra aurretik, Venancio Plagaro koinata bezala. 1936ko uztaileko altxamenduaren ostean Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri eta miliziano bezala Gipuzkoako fronte ezberdinetan aritu zen borrokan. Gipuzkoa ia guztia matxinoen esku erortzean Bizkaia aldean bilatu zuen babesa. Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen orduan, JSU eta UGTko kide baitzen lehendik[211].
Batailoi honekin fronte ezberdinetan borrokatu zuen, Intxortetan edota Lemoan, besteak beste. Bizkaia armada frankistak bereganatu ostean Armada Errepublikarra berrantolatu zenean batailoi hau desegin eta 164 Brigada Mistoan txertatu ziren. Honetan, Ismaelek kabo mailako miliziano gisa jardun zuen Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan[212]. Ismael Corcuera Asturiaseko azken erresistentzia guneetara arte iritsi zen borrokan, baina bertako borroketan zela hil zen[213].
Domingo Beriain, Augusto
1910eko urriaren 7an jaioa, Baltasar eta Severiana gurasoekin eta Ignacio anaiarekin Kardaberaz kalean bizi zen. Arotz gisa egiten zuen lan gerra aurretik. 1936ko uztailean gerra hastean Hernanin mugimendu abertzaleen baitan antolatu ziren Euskal Milizietan eman zuen izena[214]. Erasoaldia geratu ezin, aste gutxira familia guztiak herria atzean utzi eta Bizkaian babesa bilatu behar zuen[215]. Orduan, anaiek egin zuten gisan, Euskadiko Gudarostean eman zuen izena. Zehazki, Amayur batailoi abertzaleko gudari gisa aritu zen, bertan teniente maila lortzera iritsiz[216]. Batailoi honekin batera Asturiasera igaro zen, beste hainbat gudari eta milizianorekin batera, bertako borroketan laguntzeko. Oviedo hiria bereganatzeko borroketan hil zen 1937ko otsailaren 22an. Bere gorpua Gernikako hilerrian hilobiratu zuten[217].
Domingo Inchaurrondo, Nicolas
Nafarroako Lorka herrian jaioa 1898ko urriaren 31n. Soldadutza amaitu ostean Hernanirako bide hartu zuen, bertako galdategi batean lan egiteko xedez. Bitartean, Kale Nagusiko etxe batean bizi zen apopilo[218].
Gerra Zibila hastearekin batera, UGTren mobilizazio deiari kasu egin eta miliziano gisa Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen. Argindegiko gune gotortuko sektorera bideratu zuten Nicolas[219]. Buruntzako gaina matxinoen esku erori ostean eta Hernaniko borroka gogorrak eta gero herria utzi behar izan zuten milizianoek. Ordutik aurrera, Gipuzkoako gune ezberdinetan borrokatu zuten. Berarekin miliziano izandakoen lekukotzen arabera atzerakadan Mutrikuko frontean borrokan hil zen[220]
Echeverria Ameztegui, Ezequiel
1902ko martxoaren 1ean Urritzolan jaioa, Martina Huarte emaztea eta seme-alabekin batera Lasarteko Kale Nagusian bizi zen Gerra Zibila hasi zen unean. Hain zuzen, ireki berri zen Michelin fabrikako biltegietan egiten zuen lan. Langile askok egin bezala, herrian aire-armada frankistaren bonbardaketak jazo zirenean Bizkaian bilatu zuen babesa[221].
Euskadiko Gudarostea osatuz joan zen heinean UGTren baitako batailoietara batu zen Ezequiel Echeverria. Zehazki, gerraren bilakaera bitarte Largo Caballero[222], Mexico[223], eta Baracaldo batailoietan aritu zen. Azken batailoi honekin Bizkaia mendebaldeko azken erresistentzia guneetan borrokan zela hil zen Kolitza mendian 1937ko uztailaren 27an[224]. Halaber, Martina Huarte emazteak itsasoz ebakuatzea lortu eta Katalunian errefuxiatu zen seme-alabekin batera, zehazki, Lleidako Guissona herrian[225].
Echeveste Laburu, Javier
1920ko urriaren 10ean Hernanin jaioa. Kale Nagusiko etxe batean bizi zen Micaela eta Martin gurasoekin eta anai-arrebekin batera. Gerra hasi eta gutxira familia guztiak herria utzi eta Bizkaia alderako bideari ekin zion[226]. Hernanitik irten ostean Euskadiko Gudarostera engaiatu zen Javier, aitak egin bezala. Hernaniar gazte askok bezala Dragones batailoi sozialistan eman zuen izena, Abadiñon kuartel nagusia zuena. Herri hartatik gertu Bizkaia hegoaldeko frontean borrokan ari zirela hil zen, zehazki, Barazarren, 1937ko apirilaren 5ean[227].
Erdocia Urretavizcaya, Bernardo
Donostian jaioa 1906ko urtarrilaren 1ean. Nerabezarotik Hernanin bizi zen baina, eta herri honetan Martina Durandeguirekin ezkondu ostean Kale Nagusiko etxe batean bizi ziren Maria Teresa alabarekin batera.
Gerrak eztanda egitean, metalurgia arloan zuen lana utzi eta altxamenduaren aurka antolatutako milizietara batu zen. Hasiera batean, Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara Gipuzkoako defentsan hartu zuen parte. Herria armada frankistaren esku erori eta gero Dragones batailoi sozialistan eman zuen izena, Euskadiko Gudarostearen barruan[228]. Batailoi honekin Barazarreko frontean borrokatu zuen 1937ko apirileko lehen egunetako talketan, eta beste hainbat hernaniarrek bezala bizia galdu zuen apirilaren 7an[229]. Bere anaia Francisco ere milizianoa zen eta Eibarko frontean hil zen.
Erdocia Urretavizcaya, Francisco
1903ko maiatzaren 28an Donostian jaioa, bertakoak baitziren Jose Maria eta Victoria gurasoak. Familiak 1910eko hamarkada amaieran Hernanira bizitzera etortzeko hautua egin zuen, Kale Nagusiko etxe batean ezarriz. Gerra Zibilaren hasierarekin matxinatuen aurka borrokatzeko antolaturiko milizietara batu zen Francisco. Gipuzkoaren defentsan hartu zuen parte eta fronteak atzera egin ahala mendebalderako bidea hartu zuen. Milizianoak Eibarreko frontea egonkortzeko saiakeretan zebiltzala Usartza edota Arrateko gainetan hil zen 1936ko urriaren 9an[230]. Data bertsutan Eibarko frontean hernaniarrek borroka gogorretan parte hartu zuten, batez ere, Dragones batailoiko kide zirenak Kalamua horren adibide delarik. Beraz, posible da Francisco miliziano talde hauetako kide izatea. Bere anai Bernardo, gainera, batailoi honetako kide zen frontean hil zenean.
Fernandez Miguel, Tomas
1904ko azaroaren 4an Logroñon jaioa[231]. Kardaberaz kaleko etxe batean apopilo bizi zen Gerra Zibila hasi zenean[232]. UGTren mobilizazio deiari kasu egin eta lehen unetik herrian antolatu ziren miliziano taldeetara batu zen, baita Gipuzkoako Milizia Bateratuetara ere, probintziako defentsan borrokatuz[233].
1936ko irailean armada frankistaren aurrerakadak Bizkaira atzerakadan joatera behartu zituzten. Bertatik, Tomas Fernandezek borrokan jarraitu zuen Euskadiko Gudarostearen barruan. Horrela, 1937ko abuztuan frontean zauritu eta Llaneseko ospitale militarrera eraman behar izan zuten, non zaurien ondorioz hil zen abuztuaren 26an.
Galiana Asensio, Francisco
Valentziako El Grau auzoan jaioa 1914ko martxoaren 10ean, Hernaniko Karobieta auzoan bizi zen aita, amona eta anai-arrebekin batera. Gerra Zibilak eztanda egitean. Galiana Asensio sendiak etxea utzi eta mendebalderako bidea egin zuten babes bila[234]. Azarorako, gutxienez, Barakaldon ezarri ziren eta aita Sestaoko Aurrera lantegian hasi zen lanean[235].
1936 amaiera eta 1937an zehar PC alderdiaren baitan ostalaritzan eta hiri ekoizpenean lan egiten zuten langileek antolaturiko Esteban Salsamendi batailoian engaiatu zen Francisco[236]. Dena dela, haren amari egindako ordainketen dokumentuan CNTko afiliatu gisa ageri da[237]. Batailoi honekin Aramaiora bidea egin zuen Otxandioko frontea deiturikoa defendatzeko xedez. Francisco eta bere kideak aurkitzen ziren posizioa bortizki bonbardatu zuen abiazio frankistak 1937ko apirilaren 4an. Ondorioz, kuartel nagusiak hamarnaka hildako eta ehundaka desagertu inskribatu zituen gertakarien ostean. Aire-bonbardaketa honetan hildakoetako bat izan zen Francisco Galiana Asensio[238].
Garces Aguado, Marciano
1918ko ekainaren 14an Trigueros del Valle (Valladolid) herrian jaioa. Bere guraso Faustina eta Arginiano bertakoak ziren, baina familiak 1918an Hernanin bizitzen ezartzeko erabakia hartu zuen, Kardaberaz kalean ezarri zirelarik. JSU[239] eta UGTko[240] kide zen Marciano, eta altxamendua gertatu zenean Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara aritu zen miliziano gisa, haren anaia Antoniok egin bezala.
1936ko irailean zehar milizianoek ezin izan zuten frontea sostengatu eta, ondorioz, familia guztiak Bizkaia aldera egin zuen ihes. Une honetan Algortan ezarri zen Marciano, baina gutxira Dragones batailoi sozialistan eman zuen izena. Batailoi honekin Intxortetako gainak defendatzen zebilela zauritu egin zuten eta Amorebietako ospitale militarrera eraman zuten. Zaurien larritasunaren ondorioz hil zen 1937ko apirilaren 24an. Bere gorpua Amorebietako hilerrian hilobiratu zuten[241].
Garcia Zarzuelo, Ernesto
Arevalo (Valladolid) herrian jaioa 1913ko martxoaren 30ean. Haurra zela Hernanira bizitzera etorri zen eta Julia ama, Alejandro anaia eta honen familiarekin batera Florida langile auzoan bizi zen gerra aurretik[242]. Ernesto Garcia Zarzuelo PSOE, UGT eta JSUko kide zen eta altxamendua gertatu zenean Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen miliziano gisa[243]. Herria erori ostean familia guztiak mendebaldeko eskualdeetan babesa bilatu zuen. Ernesto Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, ordea, eta hernaniar ugarirekin batera aritu zen borrokan. 1937ko apirilaren 22an hil zen Intxortetako frontean[244].
Gimeno Garin, Pablo
1912ko apirilaren 27an Hernanin jaioa, Aquilino eta Vicentaren semea, familia guztia Nafarroa kalean bizi zen gerra aurretik: gurasoak eta Pablo, Brigida, Valetina, Agustina, Jose eta Ricardo anai-arrebak. 1936ko irailean gerra frontea Hernanin bertan zela kide guztiek herria utzi eta Bizkaian bilatu zuten babesa[245]. Pablo Gimeno ebanista zen ofizioz, Donostiako Arte eta Ofizio eskolan ikasi zuen[246]. Era berean, JSUko idazkaria eta SRIko kide zen, eta altxamendua gertatu ostean Hernaniko Defentsa Batzordean hartu zuen parte.
Pablo Gimeno izan zen, era berean, Hernaniko milizien inguruko kronikak idatzi zituena. Hortaz, pentsa dezakegu ostera Hernani konpainia osatuko zuten kideekin egin zuela bidea. Gainera, haren aitak adierazi zuen Pablo semea milizianoa zela 1936ko urrian. Gutxienez, 1936ko azaroan Dragones batailoiko metrailadoreen nominetan ageri da miliziano gisa[247]. Gimenok “Juan de Hernani” izenpean sinatzen zituen haren testuak. Dena dela, 1937ko otsailerako, gutxienez, Bilbon ezarria zuen bizitokia. Izan ere, Joven Guardia aldizkariko erredaktorea baitzen[248]. Bere inguruko hurrengo daturik ez dugu ezagutzen, familiaren arabera, Asturiaseko frontean desagertu zen dokumentu batzuk eramatera joan zenean. Hori izan zen bere inguruan edukitako azken berria[249].
Pablo Gimeno Garin.
(familiaren ekarpena).
Gomez Bajo, Juan
Adrada de Haza herrian (Burgos) jaio zen Juan 1909ko uztailaren 12an. Trinidad Hombrados emaztea eta bi semerekin batera Hernaniko Kale Nagusian bizi zen. Arotza ofizioz, gerra hastean UGT sindikatura afiliatua zegoen eta honen mobilizazio deiari kasu eginez Milizia Popularretan engaiatu zen. Gipuzkoako fronte ezberdinetan borrokan jardun zuen lehen asteetan[250]. Armada frankista Hernaniren aurka bonbardaketak burutzen hasi zenean, ehunka hernaniarren egin zuten gisan Gomez Hombrados familiak etxea atzean utzi eta Bizkairako bideari ekin zion, bertan babesa bilatzeko helburuarekin.
Behin-behinean familia bonbardaketetatik salbu zegoela ikusita, Euskadiko Gudarostearen baitan antolatu zen Larrañaga batailoi komunistan engaiatu zen, bertako lotura eta transmisioez arduratuz[251]. Gerraren bilakaeraren ondorioz Gudarostearen batailoiak berrantolatuz joan zirenean, Gonzalez Peña (UGT) batailoira lekualdatu zen. 1937ko udaberrian Molaren tropek Bizkaiaren aurkako erasoaldia geratzeko borrokan murgildu zen Kanpazarreko frontean, apirilaren 21ean lehen lerroan borrokan hil zuten arte[252].
Gonzalez Alvarado, Francisco
1911ko ekainaren 5ean Gasteizen jaioa, Francisco Eulalia amarekin bizi zen Kale Nagusian, Patricio eta German anaiak bezala[253]. UGT sindikatuko kidea, Errepublika garaian kide aktiboa izan zen eta 1934ko Greba Iraultzailearen harira atxilotu eta Guadalupeko gotorlekuan egon zen preso[254].
Gerra Zibilaren hasierarekin, Patricio anaiak bezala, UGTren mobilizazio deialdiari kasu egin eta herriko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen. Miliziano gisa Argindegiko gune gotortuko sektorean aritu zen borrokan[255]. Erresistentzia gune hauek erori zirenean familia guztia Bizkaia aldera mugitu zen. Francisco Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen herritik ihes egin ostean, Hernani izeneko laugarren konpainian. Miliziano talde honekin Eibar alderako bidea hartu zuen, frontea han inguruko tontorretan egonkortzeko helburua baitzuten. Kalamuako gainetan izan ziren borroketan hildako hernaniarretako bat izan zen, zehazki, 1937ko urriaren 7an[256]. Bere anaia Patriciok borrokan jarraitu zuen eta Asturiasen Kantauriko hegiko azken erresistentzia guneetan borrokan hil zen.
Gonzalez Alvarado, Patricio
1902ko ekainaren 5ean Briviesca herrian (Burgos) jaioa. Haurra zela Hernanira bizitzera etorri ziren. Gerra aurretik Kale Nagusiko etxe batean bizi zen Joaquina Arana emaztearekin eta bien semeekin batera (Manuel, Felipe eta Francisco). Eraikin berean bizi ziren German eta Francisco anaiak, baita Eulalia ama ere[257]. Hernaniko Agrupacion Socialista-ko lehendakaria zen gerra aurretik, baita Sindicato Metalurgico-ko zuzendaritzako kidea ere[258].
1936ko udan, Hernaniko bonbardaketen testuinguruan Defentsa Batzordeak ebakuazio deia egin zuenean familiak Bilborako bidea hartu zuen. Bizkaia inguruan zeudela Patricio eta Francisco anaiak Dragones batailoi sozialistan engaiatu ziren. Kantauriko hegi luze zabalean aritu zen borrokan eta Asturiasen Errepublikaren aldeko azken erresistentzia guneetan borrokan zela hil zen 1937ko urriaren 21ean[259]. Bere anaia Francisco ere frontean hil zen, Kalamuan.
Gonzalez Tormes, Antonio
1915eko irailaren 17an jaio zen Hernanin. Joaquin eta Pilar guraso zein anai-arrebekin Florida langile auzoan bizi zen Gerra Zibilaren aurretik. Altxamendua gertatu zenean Antonio Defentsa Batzordearen baitako Gerra Komisariotzan antolatu zen, miliziano gisa[260]. Kolpisten armadak Urnieta bereganatu eta gero gurasoek herrian geratzea erabaki zuten zazpi seme-alabekin batera: Carmen, Maria Luisa, Ignacio, Isabel, Jose Maria, Maria Blanca eta Joseba Koldobika. Felix eta Antonio semerik zaharrenek, aldiz, Hernaniko milizianoekin batera jarraitu zuten bidea. Gipuzkoako herri ezberdinetatik atzerakadan pasa eta gero, Antonio eratu berri zen Dragones batailoira batu zen. Pablo Gimenok idatzitako kroniken arabera Eibarren armada frontea egonkortzeko borroketan zebiltzala Hernani konpainiako kideek burututako erasoaldi batean hil zen 1936ko urriaren 7an[261].
Gorospe Caracciolo, Regino
1905eko irailaren 7an Garesen jaioa. Haurra zela Hernanira lekualdatu zen Cipriano eta Margarita guraso nafarrekin batera. Kardaberaz kaleko etxe batean bizi zen gurasoekin eta bost anai-arrebekin batera[262]. Gerra hasi zenean familia guztiak Bilborako bidea egin zuen 1936ko irailean. Euskadiko Gudarostea sortzeko mobilizazio orokorra deitu zenean Reginok, gainontzeko anaiek egin bezala, Dragones batailoian eman zuen izana. Hernaniar ugari biltzen zituen batailoi honekin aritu zen hainbat fronteetan, 1937ko apirilaren 6an Barazarreko frontean borrokan hil zen arte[263].
Gorospe Caracciolo, Luis
1910eko uztailaren 17an Hernanin jaioa, Cipriano eta Margarita gurasoekin eta anai-arrebekin batera bizi zen Kardaberaz kalean[264]. Metalurgialaria zen ofizioz, eta gaztetatik egon zen langile mugimenduetan murgilduta. 1931tik UGTren baitako Sindicato de Obreros Metalurgicos de Guipuzkoa eta Federacion Siderometalurgica de España-n zegoen. 1933tik, gutxienez, Hernaniko Juventud Socialista-ko kidea zen[265]. Era berean, badakigu gerra hasierako garaian bederen PSOE alderdira, UGT sindikatura[266] eta JSU zein SRI antolakundeetara[267] afiliatua zegoela. 1934eko mugimenduan ere hartu zuen parte.
1936ko uztailaren 19an bertan altxamenduari aurre egiteko antolaturiko milizietara batu zen[268]. Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara Argindegiko gune gotortuan borrokatu zuen[269]. Herria matxinoek hartu ostean, aldiz, Bizkaia alderako bidea egin behar izan zuen. Anaiek egin bezala Dragones batailoi sozialistan engaiatu eta frontean borrokan jarraitu zuen. Halaber, 1937ko maiatzaren 17an, fronteko atsedenaldi batean, Juana Fernandez Eceizabarrena hernaniarrarekin ezkondu zen. Gutxira baina, Lemoatxeko borroketara batu eta mendi honetan izandako borroketan desagertu zen ekainaren 4an[270]. Gaur-gaurkoz, hauek dira Luis Gorosperen inguruan dauzkagun azken datuak.
Ibañez Ayesa, Agustin
1917ko otsailaren 22an Hernanin jaioa. Gerra aurretik Agustin Ibañez Jurio aitarekin eta Juan anaiarekin batera bizi zen Florida auzoan. Gerra aurretik ere herriko mugimendu ezkertiarretan aritzen zen, 1934ko urriko mugimenduan atxilotuetako bat izan baitzen, 10 urteko zigorra ezarri ziotelarik ostean. 1936ko udan kolpisten aurka borrokatzeko milizietara batu zen. Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara zein Gipuzkoako Milizia Popularrekin aritu zen lehen hilabeteetan, UGTko afiliatua baitzen[271].
1936ko irailean, Hernani zein Gipuzkoako erresistentzia ezinezko bilakatu zenean, bere kideekin batera Euskal Herriko mendebaldean bilatu zuen babesa, non Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, Juan anaiarekin batera. 1937ko martxoa aldera Autos Blindados batailoian sartu zen Elorrioko sektorean laguntzeko[272]. 1937ko apirilaren 26an Gernikan zen Agustin Ibañez aire-armada frankistak herriaren aurkako bonbardaketa ezaguna burutu zuenean. Ekintza hauetan hil ziren 2.000tik gora pertsonetako bat izan zen, Agustin aitak eta Maria Luisa Moulian Mendia koinatak Katalunian errefuxiatu ostean adierazi zutenaren arabera[273].
Ibañez Ayesa, Juan
1908an Uxuen jaio zen Juan, baina Agustin aita eta Agustin anaiarekin Hernaniko Florida auzora bizi zen gerra aurretik, aita alargun geratu baitzen gerra aurretik[274]. Mugimendu politikoetan murgildua zegoen gerra aurretik, herriko PSOE eta UGTko kide nabarmena baitzen[275]. Lehen alderdiarekin 1933ko hauteskundeetara aurkeztu zen. 1934ko urriko mugimenduetan hartu zuen parte eta 12 urteko kartzela zigorra ezarri zioten ondorioz. 1936tik aurrera Euskadiko JSUko Federazioaren Batzorde Nazionaleko kide ere izan zen.
1936ko udan Hernanin miliziano taldeak antolatzen hasi zirenean, Hernaniko Gerra Komisariotzaren baitan antolatuta eta horietako buruetako bat Juan Ibañez izendatu zuten. Milizianoek erresistentzia gogorra antolatu bazuten ere, 1936ko irailean herria armada frankistaren esku geratzean mendebalderantz atzera egin behar zuten. Hauek baina berrantolatuz joan ziren hurrengo egun eta asteetan, eta asko Dragones batailoi sozialistan engaiatu ziren. Juan Ibañez Ayesa bertako komisario politiko izendatu zuten. Dragones batailoiko komisario gisa fronte ezberdinetan borrokan jardun zuen hurrengo hilabeteetan, eta gerra garaian askok egin zuten gisa Bizkaian ezkondu egin zen, bere kasuan, Maria Luisa Moulian Mendiarekin. 1937ko ekainean Lemoatxeko gainak berreskuratzeko borroketan hil zen ekainaren 3an, Luis Gorospe herrikide eta batailoko kidea
Juan Ibañez Ayesaren eskela.
(Euzkadi Roja, 1937/06/04).
Laburu del Puerto, Silverio
1894ko ekainaren 20an Donostian jaioa. Igeltseroa ofizioz, gerra aurretik Kardaberaz kalean bizi zen Fidela Salvoch Artuch emaztearekin eta alabekin batera. Gerraren hasierarekin, armada frankista herrira gerturatzen ari zela Bizkaia aldera lekualdatu zen Silverio. Bitartean, Fidela eta bi alabak Hernanin geratu ziren[277]. Euskal Herriko mendebaldean zela Euskadiko Gudarosteko Castilla batailoira engaiatu eta miliziano gisa aritu zen gerran zehar. Filiazio aldetik, Gipuzkoako Sindikatu Metalurgikoko kidea zen Silverio. Aipaturiko batailoiarekin gerra frontean zela matxinatuen armadaren bonbardaketa batean zauritu zuten. Gertakari hauen ondorioz hil zen Kantabria hegoaldeko Escudo mendizerran 1937ko abuztuaren 18an izandako borroketan[278].
Larburu Echeverria, Jose
Jose Larburu 1915eko abenduaren 15ean jaio zen Hernanin, baina familiarekin Andoainera bizitzera joana zen gerra aurretik. Bertan, Laborde enpresan egiten zuen lan. Gerra aurretik herriko Centro Republicano-ko kide zen eta 1936ko abuztuan Andoain ebakuatu zuen ehunka herritarretako bat izan zen[279].
Bizkaian PCE alderdiaren baitan antolatu zen Rosa Luxemburgo batailoian engaiatu zen eta 1937 hasieran miliziano hauekin Deba arroako mendebaldeko tontorrak defendatzera joan zen, Markina inguruko fronteaz arduratuz. Bertan borrokan zebiltzala, bonbardaketa batean zauritu egin zuten eta Amorebietako ospitale militarrera lekualdatu zuten zauriez artatzeko helburuarekin. Ostera, ezin izan zen hauetaz osatu eta ospitalean bertan hil zen 1937ko otsailaren 27an. Amorebieta bertako hilerrian lurperatu zuten[280]
Lesaca Biurrun, Carlos
1914ko azaroaren 30ean Orduñan jaioa, bere aita Tomas Lesaca militar alargunarekin eta Cruz eta Maria arrebekin batera bizi zen Hernanin[281]. 1936ko udaberrian Jose Aramburu abertzale hernaniarraren hilketaren harira atxilotu zuten hiru herritarretako bat izan bazen ere, gutxira aske utzi zuten. Gerra Zibila hastean, MAOC batailoi komunistara batu zen matxinatuen aurka borrokatzeko[282]. Gaurkoz, ez daukagu berri gehiago bere inguruan 1937ko ekainaren 2ra arte. Data honetan Hernani Antifascista orri-bolantea argitaratu zen eta bertako orrietan frontean hildako beste zenbait herritarrekin batera ageri da, non Asturiaseko frontean hil zela zehazten den[283]. Ziurrenik, 1937ko otsailean Euskadiko Gudarosteak probintzia honen hiriburua zen Oviedo bereganatzeko borroketan laguntzeko bidalitako batailoietako batean borrokan hil zen.
Lizarazu Garayalde, Jose Manuel
1900eko urtarrilaren 9an Hernanin jaioa. Gerra Zibilaren ondorioz Hego Euskal Herriko mendebaldean babesa bilatu behar zuen Gipuzkoan matxinoen esku geratu eta gero 1936ko irailetik aurrera, baina hernaniar askok egin zuten gisan Dragones batailoi sozialistan izena eman zuen, armada frankistaren aurka borrokatzeko asmoz. 1937ko apirilean Intxortako gainen erasoaldia abiatu zutenean gune hau babesten aurkitzen zen batailoia. Borroka hauetan zauritu zen Jose Manuel eta Basurtoko Ospitalera lekualdatu zuten. Zaurien ondorioz hil zen apirilaren 24an eta Bilboko Vista Alegre hilerrian bertan lurperatu zuten[284].
Lizaso Amochategui, Manuel
Hernanin jaio eta bizi zen Errepublika garaian Maria Irastorza eta Manuel semearekin batera. Gerrak eztanda egitean Bizkaian bilatu zuen babesa familiak[285]. Bertan, Eusko Gudarostera batu zen, Munguia (EAJ) eta San Andres (ELA) batailoi abertzaleetan. Bigarren honetan kabo maila izatera iritsi zen[286]. Gudari gisa borrokatu zuen fronte ezberdinetan, Mungiako frontera iritsi arte. Bertan balaz zauritu eta Bilboko ospitale batera eraman zuten artatzera, non zaurien ondorioz hil zen maiatzaren 7an. Derioko hilerrian lurperatu zuten[287] eta Bilboko San Nicolas elizan burutu zuten hileta[288].
Manuel Lizaso Amochateguiren
eskela. (Tierra Vasca).
Martinez Magallon, Cesareo
1896ko otsailaren 25ean Tarazona (Zaragoza) herrian jaioa, Rosario Arostegi oriotarrarekin ezkondu ostean, familiako hiru seme-alabekin Kardaberaz kalean bizi zen[289]. 1936ko irailaren 12 edo 13an hil zela dakigun arren, bere heriotzaren inguruko irakurketa ezberdinak daude.
Alde batetik, 1945 urtean bere heriotza inskribatu ahal izan zuenean adierazi zuen 1936ko irailaren 13an hil zela Donostian eta Polloen hilobiratu zutela. Heriotzaren zergatia adierazterakoan “heridas en accion de guerra"izan zirela zehazten da aktan, nahiz eta Zarautzeko Erregistro Zibilak berak ondoren hau ezabatzen saiatu[290]. Ondorioz, pentsa dezakegu testuinguru honetan Donostia inguruetan emandako borroketan hil zela eta milizien parte zela. Bestalde, 1937an bere heriotzaren inguruko txostenak egin zituzten Juan Ibañez Ayesa komisarioak eta Osasun Militarreko buruzagitzak. Hauen arabera Usurbilgo frontean hil zen irailaren 12an[291].
Beste aukera bat izan liteke Hernaniren ebakuazioaren harira Jose Barrenechea landazainarekin miliziano talde batek lehenik herrian izandako talka baten ondoren honek Orioraino jazarri eta gero herri honetan izandako tiroketaren harira hil izana Donostian, bertan Martinez abizeneko miliziano bat hil baitzuen Jose Barrenecheak informe baten arabera: “Fue muerto no sin antes matar a un tal Martinez, dirigente rojo de Hernani, coautor del incendio de la casa del Dr. Irigoyen[292]." Milizianoek, erantzun gisa, Jose Barrenechea bera hil zuten ostean. Hain zuzen ere, erregimen frankistak Hernanin konfiskazio eta eraikin batzuen aurkako erasoetan parte hartu izana egotziko zion Cesareori gerora.
Minguez Nieto, Felix
Valladolid probintzian jaiotako Minguez Nieto familiako hainbat kide Hernanin bizi ziren, Felix Minguez tartean[293]. Trenbideetako langilea zen eta morroi osagarria zen Beasaineko geltokian, baina gerraren ondorioz lanpostua utzi zuen geltokiko gehiengoek egin zuten gisan eta Bizkaian babesa bilatu zuen bere arrebek egin zuten era berean. UGTko kide zen gainera, trenbideetako langile gehienak bezalaxe. Matxinatuek ihes egin zuela baliatuta bere lanpostutik kanporatu zuten[294].
Bizkaian baina armada kolpistaren aurkako borrokara batzea erabaki zuen Felixek, UGTren Fulgencio Mateos batailoian engaiatuz. Batailoi honek 1937ko maiatzaren amaieran Amorebietatik Lemoaraino atzera egin zuen, eta herri honen defentsan ekainaren batean izan ziren borroketan hil zen 31 urte zituela[295]. Restituto Minguez eta Valeriana Nieto gurasoak Campillo Santa Marta herrian (Valladolid) bizi ziren. Restituto trenbide langilea zen ere eta estatu-kolpetik zortzi egunetara hil zen. Valeriana amak gutxira herritik ihes egin behar izan zuen, Bartzelonan errefuxiatuz Hernanin bizi ziren bere alabekin batera[296].
Ollaouindia Mutiloa, Guillermo
1918ko otsailaren 10ean jaio zen Zikuñaga auzoko Eziago baserrian. Gerraren aurretik bertan bizi zen Domingo aita eta anai-arrebekin batera. 1936ko irailean baserria atzean utzi eta Bizkaian babestu behar izan zen Francisco anaiarekin batera, armada kolpista Hernani hartzear zegoela ikusita[297]. Biak ELA sindikatuko kide ziren. Mendebalderako bidea egin ostean Guillermo Euskadiko Gudarostea eratu zenean Itxarkundia batailoi abertzalera batu zen, izan ere, aurretik jada Hernanin milizia abertzaleetan ibili baitzen, Agustindarren komentuan egon ziren Euskal Milizietako kide gisa[298]. Itxarkundia-ko kide gisa 1937ko maiatzaren 17 Arratian armada frankistaren erasoaldiak gelditzeko helburuarekin borrokan zirela hil zen Guillermo, Arantzazu herrian. Bere gorpua Derioko hilerrian lurperatu zuten[299].
Ormazabal Lasa, Jose
1915eko urtarrilaren 10ean Seguran jaioa, Lorenzo eta Josefa gurasoak bertakoak baitziren. Familia guztiak 1925ean Hernanira bizitzera etortzeko erabakia hartu zuten. Ormazabal Lasa familia zabala zen eta bertako kide asko lehen unetatik herriko langile mugimenduan murgildu zen, mobilizazio eta ekintzetan parte hartuz. Josek, besteak beste, 1934ko Greba Iraultzailean hartu zuen parte Antonio anaiarekin batera. Gertakari hauetan atxilotu egin zuen poliziak eta Guadalupeko espetxean giltzaperatu zuten. Gerra Kontseilu batean 11 hilabeteko espetxealdira kondenatu zuten auzitegiek[300].
Kartzelatik atera eta gutxira baina, berriro mobilizazio deia zabaldu zen herrian, 1936ko uztailean altxamendu saiakeraren berriak iritsi zirenean. Jose, bere anaietako batzuk egingo zuten bezala, Hernaniko milizietara batu zen, herriaren defentsarako prestatuz. Defentsa ezinezko bilakatu zenean familia guztiak etxea utzi eta Bizkaian babesa bilatu zuen. Jose berriro borrokara batu zen, lehenik Dragones batailoian eta, ostean, Carros de Combate deiturikoan[301]. Azken honekin Bizkaiko Burnizko Gerrikoan borrokan hil zuten 1937ko ekainaren 11n, eta Derion hilobiratu zuten[302].
Orradre del Cura, Jose
1918ko urriaren 26an Hernanin jaioa, Estanislao eta Juliana gurasoak eta anai-arrebekin Perkaiztegi kalean bizi zen. Jose Orradre ikasketak burutzen zebilen Gerra Zibilak eztanda egitean[303].
18 urteko gaztea izanik ere herriko Defentsa Batzordearen mobilizazioari kasu egin zion eta miliziano gisa engaiatu zen Gipuzkoako defentsan parte hartzeko. 1936ko irailean eman ziren borroka gogorren karira, Hernani kolpisten esku erori aurreko egunean hil zen hilaren 12. egunean. Bere gorpua Donostiara eraman zuten, Polloen hilobiratuz. Hilerriko liburuari kasu eginez gero gerraren ondoriozko zaurien ondorioz hil zen[304]. Hernaniko milizianoek gerrak herrian izan zuen bilakaerari buruzko txosten batean, aldiz, zehazten da miliziano hau bere funtzioak betetzen ibilgailu batekin izandako istripu baten ondorioz hil zela Galarretako gainean[305].
Osambela Muneta, Pedro
1896ko urtarrilaren 31n Etxaurin jaioa, Pedro eta Concepcion emaztea Manuela alabarekin batera Hernaniko Kale Nagusian bizi ziren hiruak[306]. Gerra aurretik PSOE alderdiko eta SRI antolakundeko izanik, Gerra Zibila hastean 42 urte izan arren lehen egunetik miliziano gisa borrokara batu zen. Hasiera batean Gipuzkoan aritu zen eta probintzia matxinoek bereganatu ostean Bizkaian jarraitu zuen borrokan[307]. Bigarren honetan Dragones batailoi sozialistako kide gisa borrokatu zuen fronte ezberdinetan. Hala ere, batailoiaren sorleku nagusia zen Arrasate ondoko gainetan, Kanpazarren, zauritu eta hil zen 1937ko apirilaren 20an. Bere gorpua Ugao-Miraballes herriko hilerrian lurperatu zen[308].
Otamendi Celarain, Joaouin
1914ko urtarrilaren 28an jaioa, Josefa Sagarnarekin ezkondua zegoen eta beraien hiru alabekin batera Hernaniko Florida auzoan bizi ziren[309]. Altxamenduaren aurkako erresistentziara batu zen lehen unetik eta gerrako lehen asteetan Hernanin bertan miliziano gisa borrokatu bazuen ere, Gipuzkoa matxinoen esku erori zenean Basaurin errefuxiatu zen bere familia guztiarekin batera[310]. Orduan Euskadiko Gudarostean engaiatzea erabaki zuen, eta Dragones batailoiko Hernani konpainiako miliziano gisa Arrasate gaineko Kanpazar portuko frontean aritu zen herriko hainbat kiderekin batera. 1936ko azaroko lehen egunetan kokapen honetan hil zen hernaniarretako bat izan zen. Azaroaren bostean bere gorpua Elorrioko hilerrian lurperatu zuten[311].
Otaño Eizaguirre, Jose Joaouin[312]
Urnietan jaioa 1912ko apirilaren 15ean, Francisco aita eta anai-arrebekin Florida langile auzora lekualdatu zen, Hernaniko industria sektorean lan egiteko helburuarekin[313]. Joaquin Otaño JS antolakundeko militantea izan zen Hernanin Errepublika garaian. 1934ko urriko Greba Iraultzailean hartu zuen parte, ondorioz, hainbat herrikiderekin batera Guadalupeko gotorlekuko ziegetan espetxeratu eta Gerra Kontseiluan epaitu zuten[314]. 1936ko otsailean Fronte Popularraren garaipenaren osteko amnistia jaso bazuten ere hauek, lasaitasunak ez zuen luze iraun. Uztailean altxamendu saiakera gertatzean Joaquinek honen Errepublikaren defentsan Hernanin antolatu ziren milizietara batu zen, Hernaniko Gerra Komisariotza eta JSren milizietan borrokatuz lehen asteetan.
Gipuzkoa matxinoen esku erortzean baina, familia guztiarekin batera Bizkaian babesa bilatu zuen, berriro ere borrokara batuz. Kasu honetan, Dragones batailoian. Hernaniar ugari zituen batailoi honekin Kanpazar portuan borrokan zen 1936ko azaroko lehen egunetan zauritu zuten arte. Orduan, Amorebietako ospitale militarrera lekualdatu zuten, non frontean jasandako zaurien ondorioz hil zen urte bereko abenduaren 1ean[315].
Pajares Agustin, Vicente
1917ko abuztuaren 28an Hernanin jaioa. Jose Pajares Gilbert eta Emilia Agustin Palero gurasoak izatez Guadalajarakoak ziren eta familia jaioterrira itzuli zen jada Gerra Zibila hasi zenean[316]. Vicentek bertan jornalari gisa lan egiten zuen eta CNT sindikatura afiliatua zegoen. Altxamendu saiakeraren berriak Gaztelako hiri honetara hiri honetara iristean honen aurka borrokatzeko sortu ziren milizia anarkistetara batu zen. Izan ere, Madril eta inguruak Errepublikari leial mantendu baziren ere, Gaztelaren gehiengoa matxinoen esku geratu zen eta bertatik Madrilen aurkako erasoaldia abiatu zuten 1936ko udazkenean. Guadalajarak Espainiar Estatuko hiriburuaren iparraldea babesten zuen. Vicente Pajares miliziano konfederalekin fronte honetan borrokan zela hil zuten 1936ko abenduaren 26an[317].
Pedrosa Valiente, Nicasio
Hernanin jaio bazen ere, Gerra Zibila hasi zenean Bilbon bizi zen. Altxamendu saiakeraren berriak Bizkaiko hiriburura iristean 22 urteko jornalari honek afiliatua zegoen CNT sindikatuko mobilizazio deiari kasu egin Gipuzkoaren defentsara abiatu ziren miliziano taldeetara batu zen. Hauekin Gipuzkoa erasotzea helburu zuten Nafarroako tropa kolpisten aurrerakadak geratzeko helburua zuten zutabeetako kide gisa borrokan zela zauritu egin zuten eta Irungo San Antonio ospitalera eraman zuten, non zaurien ondorioz hil zen 1936ko uztailaren 19an[318].
Sagarna Gurmendi, Ignacio
1914ko maiatzaren 1ean Aian jaioa. Gerra hasi zen urtean Hernaniko Florida auzoan bizi zen, Jose eta Dominica gurasoekin, anai-arrebekin (Manuel, Antonia, Ramon, Candida, Maria eta Juan) eta Manuela ilobarekin batera[319]. Anai zaharrek egin bezala Gerra Komisariotzaren baitako miliziano gisa aritu zen altxamenduaren ondorengo hilabeteetan. Hernani frankistek hartu zutenean, aldiz, Dragones batailoi sozialistan eman zuen izena. Pentsatzekoa da aldi honetan zehar ezkondu zela Rosa Calderon Medina hernaniarrarekin. Izan ere, 1937ko ekainean bere emazte gisa ageri da dokumentazioan, Ignacio izeneko semearekin batera. Egin-eginean ere, Ignacio Sagarna Gurmendi Lemoatxeko borroketan hil baitzen 1937ko ekainaren 5ean[320]. Hori horrela ere, justizia frankistak prozesatu egin zuen 1942an. Izan ere, ez baitzen agertu soldadutza egiteko deialdira. Ondorioz, errebelde deklaratu eta kasua artxibatu zuten.
San Sebastian Echeverria, Augusto
1916ko maiatzaren 6an Belauntzan jaioa. Bere izeba-osaba eta ilobak ziren San Sebastian Zubeldia familiarekin batera Epela auzoko Beheko-teileria edota Epele-teileria baserrian bizi zen gerra aurretik. Bere senitartekoek ez bezala 1936ko irailean, erreketeen zutabeen erasoen aurrean, Hernani uzteko erabakia hartu zuen[321].
Gerraren lehen unetik miliziano gisa Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen, kolpisten aurka borrokatzeko asmoarekin[322]. Hori izan zen Bizkaira ihes egiteko arrazoia matxinoen zutabeak Gipuzkoa bereganatu zutenean. Bizkaitik berriro ere borrokara batzea, betiere milizia eta batailoi abertzaleetan borrokatuz. Heriotza data ezezaguna bazaigu ere Eguna aldizkarian idazten zuen Aitz-zorrotz hernaniar berriemaileak herritar abertzale guztiei 1937ko maiatzaren 9an Bilbon hildako Augusto San Sebastian Echeverria eta Asturiaseko frontean 1937ko otsailean hil zen Augusto Domingo Beriain gudari hernaniarraren omenez egingo zen hileta eginkizunera gonbita egin zien[323].
Sarasola Goenaga, Felipe
1914ko irailaren 13an Hernanin jaioa. Felipe eta Maria ama eta anai-arrebekin Kale Nagusiko etxe batean bizi ziren gerra aurretik[324]. Metalurgialaria ofizioz, UGTra afiliatua zegoen eta 1936ko udan lehen unetik herrian sortu ziren miliziano taldeetara batu zen. Hernaniko Gerra Komisariotzan zein Gipuzkoako Milizia Popularretan aritu zen gerraren lehen asteetan. Gipuzkoa armada kolpistaren esku erortzear zela ikusita, Sarasola Goenaga familiak Bizkaiko hiriburuan errefuxiatzea erabaki zuen. Tiburcio anaia eta Felipe Euskadiko Gudarostean engaiatu ziren, azken honen kasuan Dragones batailoi sozialistan[325]. Batailoi hau Deba bailarako mendebaldeko tontorrak defendatzen nabarmendu zen, eta Elgetan borrokan zirela Tiburcio frontean hil zen 1937ko apirilaren 20an, Intxortetako borrokak bezala ezagutuko zen batailaren lehen egunean[326].
Sarasola Otegui, Esteban
1906ko martxoaren 6an Hernanin jaioa, Errenterian bizi zen Clara Maiza Campos eta lau urteko Maria Teresa alabarekin batera. Hernanin pasa zen gisan, Errenterian armada kolpistako tropak ate joka zirenean ehunka herritarrek herria ebakuatzeko erabakia hartu zuten, Sarasola Maiza familia tartean.
Bizkaian, Euskadiko Gudarostea antolatuz joan zenean, afiliatua zegoen ELA sindikatuaren mobilizazio deiari kasu egin eta Itxarkundia batailoi abertzalera batu zen. 1937ko apirilaren 4an Aramaioko Olaeta auzoan borrokan zirela hil zen Esteban[327]. Senarra frontean hil eta gero, Clara Maiza emazteak gerra frontetik aldentzeko helburuarekin Maria Teresa alaba hartu eta itsasoz ebakuatzea lortu zuen, Katalunian babestea lortuz[328].
Vldaurre Berasain, Castor
1889ko martxoaren 28an Abartzuzan jaioa, Martina Garcia Nogales emaztea eta sei seme-alabekin Hernaniko Kale Nagusian bizi zen[329].
Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean adinez nagusia bazen ere, langile mugimenduko kide esanguratsu bat zen Hernanin. Hain zuzen, 1934ko urrian atxilotua eta Guadalupen espetxeratuak izan ziren langileetako bat izan zen, urte bereko Urriko mugimenduan parte hartzeagatik. Horretaz gain, preso zeuden hernaniarren aurka eginiko gerra kontseiluan 18 hilabeteko espetxealdira kondenatu zuten. Ondorioz, 1936ko otsailean Fronte Popularraren garaipenaren ostean publikatutako amnistia legea gauzatu arte egon zen kartzelan[330].
Hala ere, hilabete gutxira Errepublikaren aurkako altxamendu saiakera eta gutxira Hernani gerra fronte bilakatu zen. Lehen unetan Castor Vidaurre Defentsa Batzordean hartu zuen parte, Komunikazio, Informazio eta Propaganda Komisariotzako kide gisa[331]. Gainera, Sindicato Papelero eta SRI-ko kide ere bazen[332]. Frontea herrira iritsi zenean, ordea, Castor eta Martinak sei seme-alabekin batera Kantauriko Hegiko mendebalderako bidea egitea erabaki zuten, bertan babesa bilatzeko helburuarekin, besteak beste, Santa Maria de Cayon herrian (Kantabria)[333].
1937ko udaberrian baina, armada frankistak Kantauriko hegian Errepublikari leial mantentzen ziren eskualdeen aurkako erasoaldi orokortua abiatu zuen eta frontearen gainbehera argia zenean Martina Garcia eta seme-alabak gobernuaren ebakuazio planean izena eman zuten eta Stancroft itsasontziarekin Kantabriako portu batetik Frantziako Estatuan errefuxiatu ziren 1937ko uztailean[334].
Castor Vidaurre baina Espainiar Estatuan geratu zen, non nahiz eta 48 urte izan eta mobilizazio deitik kanpo egon miliziano gisa frontean borrokan jardun zuen. Dakigunez, Euskadiko Gudarosteko batailoi batean aritu zen PCEko militante gisa[335]. Martina emazteak Hernaniko erregistro zibilean bere senarraren heriotza inskribatzean adierazi zuenaren arabera gerra ekintzetan jasan zituen zaurien ondorioz hil zen 1937ko irailaren 1ean Santander hirian[336]. Kontua da Santanderreko hiria data hau baino egun batzuk lehenago erori zela armada frankistaren esku eta honen tropak data horietarako Asturiaseko mugetan zeudela Errepublikako Armadako tropen aurka borrokan. Beraz, posible da gerra ekintzaren batean zauritua izana eta Santanderreko ospitale batean egotea eta data horretan hiltzea. Beste aukera bat Kantabriako beste kokaleku batean hil izana izango zen. Izan ere, kontuan izan behar dugu inskripzio hau 1944 urtean burutu zela.
Vila Yarza, Miguel
1912ko urriaren 14an jaio zen Lasarteko Urnietako zatian, baina Francisco eta Maria gurasoak buru zituen familia Lasarteko Geltoki kaleko etxe batera bizitzera lekualdatu zen 1925ean[337].
Gerra Zibila hasi zenean baina, gerraren bilakaeraren ondorioz, 1936ko irailean Vila Yarza familiako hiru anaiek Lasarte eta sendiko gainontzeko kideak atzean utzi eta Bizkairako bideari ekin zioten. Hirurak Euskadiko Gudarostean engaiatu ziren. Miguelen kasuan Irrintzi batailoiko Morteros de Euzkadi konpainiara batu zen. Fronteko infanteria laguntzeaz arduratzen ziren batailoi honetan, baina Miguel bere kideekin aurkitzen zen kokalekua bonbardatu zuen armada frankistak eta metrailaz zauritu zuten. Orduan, Amorebietako ospitalera eraman zuten baina frontean jasandako zaurien ondorioz hil zen 1937ko apirilaren 24an[338].
Zabala Izaguirre, Gabriel
Donostiarra jaiotzez, Hernanira bizitzera etorri zen ezkondu eta gero emaztearekin batera, nahiz eta itsasoarekin lotura izaten jarraitu zuen, saregilea baitzen ofizioz[339]. Dena dela, altxamendu saiakera eman zenerako Donostian bizi zen eta Guillermo Torrijoszutabearen parte zen, UGTko afiliatu zen heinean[340].
Gerra hastean baina ehunka hernaniarrek egin zuten gisan herria utzi eta Bizkaian babesa bilatu behar izan zuen emaztea eta bien alabarekin batera. Gutxira Euskadiko Gudarostea osatzeko deia egin zenean eratu zen Ingeniarien Manuel Andres 1. Batailoian engaiatu zen. Halaber, Eusko Jaurlaritzak 1936ko abenduan armada frankistaren aurka Legution abiatu zuen erasoaldian parte hartu zuen batailoi honek eta Nafarrateko frontean borrokan zirela hil zen Gabriel Zabala 1936ko abenduaren 7an[341].
Zabalegui Sarobe, Jose Antonio (Jose Domingo)[342]
Gerra Zibila hastean 18 urte zituen gazte hau Hernanin jaio zen baina Urnietako zatia zen Lasarteko Atze-kalen bizi zen familiarekin batera. 1936ko udan lasartear ugarik egin zuten bezala, Buruntzako gaina armada frankistaren esku erori eta gerra frontea herrian ate-joka zegoela ikusita Defentsa Batzordearen ebakuazio deiari kasu egin eta Bizkaian babesa bilatzeko hautua egin zuen. Gutxira Euskadiko Gudarostera batuko zen. Horrela, zulatzaile-minatzaileen konpainia batean engaiatu zen eta Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mugan ezarria zen frontera bideratu zuten. Eibarreko sektorean mandazain funtzioak betetzen jardun zuen. Bertan, bonbardaketa batean zauritu eta nahiz eta Eibar bertako ospitalera eraman zuten 1936ko azaroren 17an hil zen zaurien ondorioz. Herri honetan bertan hilobiratu zuten[343].
Zaldua Vergara, Juan Jose
1908ko irailaren 23an Donostian jaioa, Zaldua Vergara sendia Concepcion eta Jose Miguel gurasoak buru zituztela Hernaniko Perkaiztegi kalean bizi zen Lehen Mundu Gerra garaitik[344]. Gerra Zibila hastean baina, bere Jose Maria anaiak egin zuen gisa berean UGTren mobilizazio deiari kasu egin eta Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen. MAOC milizietako kide gisa Onddi mendian gune gotortu bat antolatzeko agindua eman zion eta miliziano talde baten aginduan jarri zuen[345].
Horrela, Juan Josek tontor honetatik Hernaniko defentsaren sektore baten ardura hartu zuen. Armada frankistak posizio hauetan gailendu zenean, 1936ko irailaren 13an, herria utzi eta mendebalderantz abiatu zen milizianoekin batera. JSU-ren inguruko miliziano hauek Dragones batailoiko Hernani konpainia osatu zuten, eta Juan Zaldua teniente izendatu zuten. Konpainia honekin batera Kalamuako borroka gogorretan hartu zuen parte, hernaniar ugarik bizia galdu zuten aldian. Talka hauetan Juan Jose Zaldua zauritu egin zuten eta frontetik aldenduta egon zen denbora batez, osatzen zen bitartean[346].
Zaurietatik osatu bezain pronto baina, Dragones batailoira itzuli zen, kasu honetan, Udalaitzen zituzten posizioetara. Batailoiaren sorleku zen Arrasate menderatzen zuen posizio hauetako batean hil zen 1936ko abenduaren 5ean. Bere gorpua Abadiñon, Dragoien kuartel nagusia zegoen herrian lurperatu zuten[347].
Zozaya Errotaberea, Francisco
Francisco Zozaya Aritzun jaio zen 1912ko abenduaren 24an. Romualda arreba Pablo Egearekin ezkondu eta Lasartera bizitzera etorri zenean, Francisco eta Juan Simon anaiek ere erabaki bera hartu zuten 1934an.
Oria ibaiaren ertzetan ezarri eta gutxira baina, Gerra Zibila hasi zen 1936ko udan. Hasiera batean, UGTko kide gisa Bala Roja konpainian aritu zen miliziano gisa Urnieta gaineko frontean[348]. Kolpistek herria hartzean, hainbat lasartearrek egin zuten gisan, Zozaya Errotabereatarrek etxetik ihes egin behar izan zuten armada frankistaren aurrerakaden ondorioz, Bizkaian babeslekua bilatuz. Hemen baina, bi anaiek Euskadiko Gudarostean izena eman zuten, Franciscoren kasuan JSUren baitan antolatu zen Amuategi batailoian engaiatu zen, eta honekin Mola general matxinatuaren tropen erasoaldiei aurre egiten zela Eibarreko frontean zauritu zuten. Nahiz eta Basurtoko ospitalera lekualdatzea lortu zuten bere kideek zauri hauen ondorioz hil zen 1937ko apirilaren 24an[349].
3.2.2.2. Frontean hildakoak, Hernanirekin lotura dutenak
Heredia Bengoa, Federico
UGT sindikatuko kide gisa Fronte Popularrak mobilizatutako milizianoa. Era berean, Hernaniko Gerra Komisariotzaren baitan ere mobilizatu zen[350]. Gerrako lehen egunetatik orduan matxinoen aurka borrokan jardun zuen Hernaniko milizianoekin batera eta 1936ko irailean herria utzi behar izan bazuten ere, Dragones batailoi sozialistako Hernani konpainian eman zuen izena. 1936ko urriaren 7an Kalamuako gainetan izan ziren borroka gogorretan hil zen konpainia honetako milizianoetako bat izan zen. Bere gorpua Eibarren hilobiratu zuten[351].
Mazquiaran Celaya, Damian “Txikito”
1920ko irailaren 27an jaioa, Altsasu zuen bizitoki eta bertan baserriko lanetan aritzen zen. Gerra Zibila piztean, militarrak Nafarroan Errepublikaren aurka altxatu zirenean, laborari lanak utzi eta ihes egin zuen. Mendiak gurutzatu eta Gipuzkoarako bidea hartu zuen[352]. Bertan kolpisten aurka borrokatzeko milizietara batu zen, 16 urte bete berriak zituen arren. Dragones batailoia sortu zenean honen baitako Hernani konpainiako miliziano gisa aritu zen. Horrela, 1936ko urrian Kalamuako posizio batzuk berreskuratzeko operazioan zela zauritu egin zuten urriaren 4an. Batailoi honetako miliziano hernaniarrek 1937an egindako Hernani Antifascista izeneko orri bolantean, borrokan hildako hernaniarren omenezko zerrendan ageri da[353]. Beste iturri batzuen arabera Eibarren hil zen 1936ko irailaren 1ean, Milizia Popularretako miliziano gisa[354].
Moulian Mendia, Manuel
Donostiarra izan arren lotura estua zuen Hernanirekin. Gainera, bere arreba Agustin Ibañez Ayesa hernaniarrarekin ezkondu zen gerra garaian. Gipuzkoako hiriburuko saltzaile honek 23 urte zituen Gerra Zibila hasi zenean. Lehen unetik altxatuen aurka borrokatzeko antolatu zen Hernaniko Defentsa Batzordean, Gerra Komisariotzaren baitan miliziano gisa frontean aritu zen borrokan[355]. 1936ko irailean, armada kolpistaren erasoaldiek arrakasta izan ostean, Gipuzkoa osoan atzera egin ostean Deba arroako mendebaldean frontea egonkortzea lortu zuten. Egun hauetan Dragones batailoi sozialista eratu zen eta Hernanin borrokatu zuen kideekin batera bertan engaiatu zen Manuel Moulian, Hernani izeneko konpainian. Laugarren konpainia honetako teniente izendatu zuten, gainera. 1936ko urrian Kalamuako gainetan posizio batzuk berreskuratzeko hernaniarrekin batera eginiko erasoaldian hil zen, Hernaniko hainbatekin batera[356].
Placer Martinez de Lecea, Felix
Arabako Lautadako Ozaeta herrian jaio zen 1901 urtean, familia abertzale batean. Gerra Zibilak eztanda egitean, familiako hainbat kide kolpisten aurkako borrokara batu ziren. Felixek Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara miliziano gisa borrokatu zuen lehen asteetan. Euskadiko Gudarostea eratzean Karl Liebknecht batailoi komunistara batu zen, honen artilleria sailean borrokatuz.
1936ko azaroan, Kantabrian kolpisten aurka antolatutako erasoadietan parte hartu zuen, hala nola, Los Tornos mendizerrako erasoan. Bertan bala-zauri baten ondorioz hil zen azaroaren 2an. Batailoiko kideek bere gorpua berreskuratzea lortu ostean Laudiora eraman zuten, bertako hilerrian hilobiratu zutelarik[357].
3.2.2.3. Hernaniko borroketan hil zirenak
Hernaniko Defentsa Batzordea osatu zenean, Gipuzkoako Komandantzia Militarraren aginduetara zeuden hainbat miliziano etorri ziren herriaren defentsan parte hartzera. Hauetako asko Euskal Herriko herri ezberdinetakoak ziren, baina dinamitari asturiarrak edota nazioartetik etorritako brigadistak ere aritu ziren herriaren defentsan. Azken bi hauek, batez ere, Lasarteko sektorearen defentsaz arduratu ziren, eta askok galdu zuten bizia borroka hauetan.
Garaiko prentsa aztertuta, egunkari gehienetan azpimarratzen da Oria bailaran zein Hernanin hildako asko eragin zituzten borrokak egon zirela matxinatuen eta milizianoen artean. Hala ere, dokumentazioan hildako milizianoen kopuru baxua identifikatzen da. Kopuru ezberdintasun honen arrazoietako bat izan daiteke miliziano askoren kuartela Donostian egotea, eta haien heriotza bertan inskribatu izana. Bestetik, frontean zauritutakoak Gipuzkoako hiriburuko ospitaleetara eramaten zirenez, bertan hildakoak Polloeko hilerrian lurperatu zituzten. Hortaz, posible da Hernani eta Lasarteko borroketan hildako miliziano asko Donostiako erregistroetan agertzea. Azkenik, agintari militar errepublikarrek Oriako arroaren sektoreari Lasarteko frontea deitu zioten. Beraz, ez da erraza identifikatze zeintzuk hil ziren Hernaniren kudeaketa-esparruan. Hortaz, erabaki da Lasarteko frontean hildako guztiak —identifikatu ditugunak— aipatuko direla liburuan.
Acebal Alcubilla, Domingo
Trapagarango Zugastieta auzoan jaioa eta bertako bizilaguna. gurpilak konpontzen lan egiten zuen kautxuarekin, baina gerra hastean lana utzi eta Gipuzkoaren defentsara etorritako miliziano zutabeetara batu zen, afiliatua zegoen CNT sindikatuaren deiari kasu eginez. 1936ko udan Lasarteko frontea gisa ezagutzen zen sektorean borrokan ibili zen, baina irailean Lasarteren aurka abiazio kolpistak burutako bonbardaketa batean metrailaz zauritu ostean hil zen, 19 urte zituela[358]. Irailaren 9an Hernani eta Lasarteren aurkako bonbardaketa handi bat burutu zuen abiazio faxistak eta bertan CNTko miliziano bat hil eta beste bat larri zauritu zuten, beraz, posible da Domingo izatea bizia galdu zuena. Bere kideek bi milizianoak Donostiako Londres hotelean zegoen ospitalera eraman zituzten eta, ostean, Domingo Acebalen gorpua Polloera eraman eta hilobiratu egin zuten[359].
Alvarez Uriarte, Miguel
Belarmino eta Floraren semea, Barakaldon jaio eta bizi zen gerra aurretik. Bizkaiko Labe Garaietako langilea zen, galdaragilea zehatzagoak izateko. Errepublika garaian PSOE alderdira eta UGT sindikatura afiliatua zegoen[360] Gerra hastean baina, antolakunde hauen mobilizazio deiari kasu egin eta Gipuzkoara borrokara etorri ziren miliziano taldeetara batu zen, Artilleria Arineko sarjentu gisa borrokatuz. Hernaniko borroketan zauritu egin zuten eta Basurtuko ospitalera eraman zuten. Hilabete luzeko agonia baten ostean 1937ko ekainaren 11n hil zen, 27 urte zituela[361].
Arias Ruiz, Matias
Toledokoa jaiotzez, Bilbon bizi zen 29 urteko gaztea zen gerrak eztanda egin zuenean. Eraikuntza sektoreko langilea, arlo honetako UGTren Sindicato Obrero antolakundera afiliatua zegoen eta Gerra Zibila hastean Gipuzkoako frontera borrokatzera etorri zen, beranduago UGTren Carlos Marx batailoia osatuko zuten miliziano taldeekin. Buruntzako gaina kolpisten esku erori eta gero Lasarten izandako borroketan hil zen 1936ko irailaren 5ean[362].
Burgaña Echeverria, Leoncio
1915eko ekainaren 24an Getarian jaioa. Afiliatua zegoen UGT sindikatuaren mobilizazio deiari kasu egin eta kolpisten zutabeen aurkako borrokara batu zen, Hernaniko fronteetan borrokatuz. Granada baten leherketak hil zuen, 21 urte zituela. Jasotako lekukotzen arabera gorpua Hernanin frontean bertan lurperatu zuten eta familiak Getarian hileta burutzerakoan ikurrinaz estalitako hilkutxa huts bat omendu zuen. Gerraren ondorioz frontean hil zen lehen getariarra izan zen[363].
Cabra Perez, Angel
Abanto-Zierbenan jaio eta bizi zen meatzaria. Gerra Zibileko lehen asteetan eratutako miliziano zutabeekin batera Gipuzkoara etorri zen, kolpisten aurka 1936ko urrian Rosa Luxemburgo batailoi komunista eratuko zuten miliziano konpainietan borrokatuz. Urnietaren defentsako borroketan zauritu zuten eta bere kideek Hernanira eramatea lortu bazuten ere hemen hil zen Angel, 31 urte zituenean[364].
Echezar Garro, Federico
1906ko urtarrilaren 12an Urnietan jaioa, Orian bizi zen. Bertako auzokideen gehiengoak bezala Brunet enpresan lan egiten zuen eta auzoko langile mugimenduko kide nabarmena zen, UGTko kide gisa. Oriako Echezar Garro familia ezaguneko kidea, bost anaiekin batera 1934ko Greba Iraultzailean parte hartu zuen, eta nahiz eta atxilotuak izan ziren ihes egitea lortu ostean Frantziako Estatuan errefuxiatu ziren Fronte Popularraren garaipenera arte. 1936ko udaberrian itzultzea lortu bazuten ere, gutxira gerra hastearekin borrokara batu zen, Urnietako Defentsa Batzordeko buru izendatu baitzuten eta baita ere herriko milizien arduradun ere. Kolpisten erasoei aurre egiten zela frontean zauritu zuten eta Lasarten hil zen 1936ko abuztuaren 7an. Echezar Garro familia kolpisten errepresioaren jomugan egon zen, izan ere lau kidek gerraren ondorioz bizia galdu zuten eta familia ia guztia Frantziako Estatuan errefuxiatu behar izan zen[365].
Lazcano Gurruchaga, Carlos
Aizarnazabalen jaio eta bizi zen, Maria Herminia Oyarzabal emaztea eta bi seme-alabekin batera. Gerra hotsak Gipuzkoara iristean kolpisten aurkako borroketara batu zen lehen unetik, UGTko kide gisa MAOC milizia komunistetan izena emanez. Badirudi aldi honetan, gutxienez, Hernaniko Argi-Argi baserrian bizi zela. Hernaniko Defentsa Batzordeak mobilizatutako milizianoekin batera Onddi mendiko gune gotortuan borrokatu zuen 1936ko irailean[366]. Irailaren 9an, mendi hau defendatzen zuen 60 milizianoetako bat zen Carlos, goizaldean 400 soldadu kolpisten erasoaldiari aurka egin zietenean. Carlos Lazcano borrokaldi hauetan hil zen, 35 urte zituela[367].
3.2.2.4. Gerraren ondorioz desagertuak eta bestelako kasuak
Aguirre Ostolaza, Angel
1905eko ekainaren 28an Bilbon jaioa, Ferrolen (A Coruña) soldadutza egin zuenean emazte izango zen Guillermina Gomez Porta ezagutu zuen. 1933an Lasartera lekualdatu ziren lana bilatzeko asmoz. Izan ere, Jose Antonio Aguirre Arsuaga osabak taberna bat baitzuen, Ongi Etorri izenekoa, eta bertan lan egiteko xedea zuen Angelek. Gerra Zibilak eztanda egitean, Lasarteren ebakuazioa gertatu zenean, Angel beste gazte batzuekin batera kamioi batera igo zen ihes egiteko asmotan. Ordutik, familiak ez du bere berririk izan. Senarraren desagerpenaren ostean, Guillermina eta bien hiru alabak Ferrol hirira itzuli ziren[368].
Arenaza Orueta, Paulino
1904ko ekainaren 22an Arabako Larrea herrian jaioa, Gregoria Arenaza arrebarekin eta haren familiarekin bizi zen Hernaniko Kale Nagusian. Frontea herrira hurbiltzean, 1936ko irailean, Bizkaia alderako bidea egin zuen familia guztiak, Bilbon ezarriz[369]. Dakigunez, Euskadiko Gudarosteko Fermin Galan batailoiko miliziano izan zen. Iturri batzuen arabera frontean hildako milizianoa izan zen Paulino, 1937ko otsailaren 20an Bilboko “Campo Volantin”-en hildakoa[370].
Aldiz, ikerketa honetan bere heriotzaren inguruko beste aukera bat topatu da. 1937ko otsailaren 21eko El Noticiero Bilbaino egunkarian argitaratu zen gizon batek bere buruaz beste egin zuela Bilboko errekan, kasu honetan ere, “Campo Volantin” pasealekuan. Bere jantzien artean Paulino Arenaza Oruetaren izenean zeuden dokumentuak zein gutun bat aurkitu zuten[371]. Heriotza data eta tokia berdina izanik, posibleena da bere heriotza hala gertatu izana. Bere gorpua Derioko hilerrian lurperatu zuten[372].
3.2.3. Hernaniarren mobilizazioa matxinatuen bandoan
Errepublikaren atalean azaldu bezala, Hernaniko herriko egoera politikoa nazionalisten eta ezkertiarren indar-korrelazioa zen nagusi. Hau da, altxamenduaren aurreko urteak bi sektoreen arteko norgehiagokak markatu zituen. Gauzak horrela, gerora altxamenduaren alde egingo zuten sektoreen ordezkaritza oso urria zen herrian. 1936ko hauteskundeetako lehen bueltan, kasu, CEDA, Comunion Tradicionalista eta Renovacion Española alderdiek lortutako boto kopurua %11,90ekoa izan zen, gutxi gorabehera.
Adierazgarriak dira, zentzu horretan, 804/37. Gobernu Informazioan ageri den informe batean Jose Madina eta Fermin Iturrioz eskuindarrek adierazitakoa. Hernaniko egoera hurrengo hitzekin islatu zuten:
“El pueblo estaba encuadrado en dos partidos de equivalente potencialidad el de Izquierda Republicana con socialistas y comunistas y el Separatista. Con los dedos de la mano se podían contar las familias que pertenecíamos a la derecha española. El uno y el otro se sacaban de las urnas 1200 votos próximamente y la derecha de ordinario no pasaba del centenar[373]".
Testuinguru hau kontuan hartu beharrekoa da Hernaniko herrian kolpisten alde mobilizatu zirenen inguruan aritzeko. Izan ere, altxamendua eman zenetik herria matxinatuen esku geratu zen tartean (1936ko uztailaren 18tik irailaren 13ra bitarte) borondatez mobilizatuen kopurua oso txikia izan zen. Hain zuzen ere, Hernaniko Udalak 1939an egindako txostenaren arabera, altxamenduari laguntzeko Armadan eta Milizietan 35 boluntario baino ez ziren erregistratu: 7 armadan, 1 itsas armadan, 16 Falangean eta 11 Erreketeetan[374]. Kopuru hori nabarmen txikia da Hernaniko Defentsa Batzordearen baitan mobilizatutako pertsonen kopuruarekin alderatuz gero. Izan ere, Donostian matxinada saiakera gertatu bezain laster, ia 300 pertsona batu ziren Gerra Komisariotzara. Horrek are gehiago nabarmentzen du Hernanin altxamenduaren alde izandako parte-hartze urria, gerraren lehen hilabeteetan behinik behin.
Hernaniren eta Gipuzkoaren defentsaren osteko fasean, ostera, zeharo aldatu ziren mobilizazioaren baldintzak eta dinamikak. Hasteko, hainbat pertsona herria erori zen egunean bertan aurkeztu ziren armada frankistara, hots, 1936ko irailaren 13an. Hauetako gehienak 1936ko deialdikoak ziren gainera, hots, mobilizatzeko adinekoak. 21 urte betetzen zituzten gazteak soldadutzaren mende zeuden kinta-sistemaren bitartez. Izena emateko adinera iristean, Armada Frankistarekin bat egin eta gerran parte hartu behar izaten zuten. Horrek esan nahi du, hasieran borondatez parte hartu ez bazuten ere, eskatutako adinean bazeuden nahitaez mobilizatzen zituztela. Zentzu horretan, herrian ezaguna izan zen Juan Apaolaza Aramburu, Antonio Odriozola Oyarzabalen eta Felipe Sarriegui Larburu desertzio kasua. Lehen biak azaroan sartu ziren Errekteetan, Felipe Sarriegui aldiz, 1937ko urtarrilean. Sartu zen egunean bertan hiru kideek desertatu eta errepublikarren aldera igaro ziren[375].
Juan Apaolaza, Antonio Odriozola
eta Felipe Sarrieguiren
desertzioaren jakinarazpena. (fpev).
Dena dela, militarizatzeko adinean zeuden gudari eta miliziano gehienak ez zioten erantzun deialdiari eta, ondorioz, iheslari kontsideratzen zituzten. Kasu batzuetan, ordea, miliziano eta gudari errepublikarrak Armada Frankistak harrapatu eta Sailkapen Batzordearen menpe jartzen zituztenean indarrez mobilizatu zitzaketen[376]. Horrek esan nahi du errepublikaren alde borrokatu eta harrapatuak izan zirenak, kasu batzuetan, kolpisten armadarekin bat egitera behartzen zituztela. Hala eta guztiz ere, borondatez mobilizatu zenik ere egon zen, jakina. Baina, laburbilduz, kolpistek Hernani kontrolpean hartu zutenean mobilizatzeko baldintzak aldatu egin ziren. Kondizio hauek guztiak mobilizazioaren atzean dauden konplexutasuna uzten dute agerian.
|
IZEN ABIZENAK |
UNITATEA |
INKORPORAZIO DATA |
ORDEZKAPENA |
OHARRAK |
|
Achucarro Zubillaga, Luis |
Falangea |
|
|
Zinegotzi nazionalista. Armadan frankistan izena eman zuen. Ondoren, espetxeratua eta epaitua. |
|
Adarraga Elizaran, Juan |
Falangea |
1936/09/13 |
1938 [1917an jaioak] |
Aire-armada Frankistako kidea, Base Aerea del Norten izendatua. Gerra-akzioan hil zen 1938/03/23an. |
|
Adarraga Elizaran, Ramon |
Falangea |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Aguirre Zugasti, Jose |
Regimiento Artilleria ligera 12 |
1937/05/26 |
1938 [1917an jaioak] |
Auzitegi militarrek ikertua. |
|
Aguirre Zugasti, Victorio |
Bailen Infanteria Erregimentua |
|
1939 [1918an jaioak] |
Valdemoriko Ospitale Militarrean hil zen 1938/02/14an. |
|
Aguirre Zumalacarregui, Tiburcio |
Artilleria Maisua |
|
1940 [1919an jaioak] |
Frontean zauritua. 1941ean bigarren ofizial idazkaria. Hernaniko alkatea frankismoan. |
|
Aguirrezabal Lete, Pedro |
|
|
1937 [1916an jaioak] |
Llanesen hil zen 1937/09/11n. |
|
Aizpurua Estala, Venancio |
Erreketea |
|
|
1937/06/13an hila eta Hernanin lurperatua. |
|
Alberdi Arregui, Faustino |
Batallon de Montaña Arapiles 7 |
1938/02/18 |
1940 [1919an jaioak] |
1938ko uztailean zauritua eta azarora arte ospitaleratua. |
|
Alberdi Inchauspe, Jose |
12 Regimiento de Artilleria Ligera |
1936/09/13 |
1938 [1917an jaioak] |
Hernanin aurkeztua. 1938/03/26an hil zen frontean. |
|
Alberdi Larrarte, Dionisio |
Erreketea |
|
|
Tolosan mobilizatua. Oriamendi tertzioa. |
|
Albistur Adarraga, Jose Francisco |
Regimiento America 23 |
1937/08/10 |
1939 [1918an jaioak] |
Terueleko frontean hil zen 1938/01/02an. |
|
Aldazabal Arribillaga, Juan |
|
1938/01/00 |
|
Euskadiko Gudarostean, Santanderren atxilotua. Ondoren, armada frankistan mobilizatua. |
|
Amezua Sasiambarrena, Victor |
Falangea |
|
|
1937/08/15ean hil zen Santanderren. |
|
Anabitarte Zapirain, Tomas |
Regimiento Infanteria 23 |
|
|
Desertatu eta Donibane-Lohizunera ihes. Mugalaria. |
|
Angulo Lersundi, Tomas |
Infanteria |
|
1938 [1917an jaioak] |
Hernanin jaioa, Alfaroko bizilaguna. Espinosa de Brician hil zen 1937/05/04an. |
|
Apaolaza Aramburu, Juan |
Erreketea |
1936/09/13 |
1938 [1917an jaioak] |
Desertatu eta Itxarkundia batailoian izena eman. Kartzelaratua eta epaitua. |
|
Aramburu Arbiza, Felix |
Flechas Azules |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Aramburu Arbiza, Jose |
Infanteria 24 |
|
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Aramburu Garayar, Eusebio |
Mixto de Ingenieros n° 5 |
|
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Aramburu Garayar, Jose |
Infanteria America |
|
1938 [1917an jaioak] |
Ordezkapenetakoa. Errepublikarren San Miguel de los Reyeseko (Valentzian) Espetxe Zentralean preso egon zen. |
|
Aramburu Garmendia, Felix |
Automovilistmo de la 15 Division |
|
|
1938/04/17an hil zen Teruelen. |
|
Aramburu Peruarena, Faustino |
Regimientos de Infanteria San Marcial y America |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Aramburu Señorena, Jose |
Infanteria America |
|
1938 [1917an jaioak] |
Errepublikaren alde mobilizatua: Gerra Komisariotza, Gipuzkoako Komandantzia Militarra eta Dagones |
|
Arano Iparraguirre, Pedro Jose |
Falangea |
|
1932 [1911n jaioak] |
|
|
Arbiza Echeveste, Celestino |
Infanteria |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Arbiza Ugalde, Pedro |
Art. C.E. N°44 |
1937/08/20 |
1939 [1918an jaioak] |
SRIko kidea eta Lekeitioko Komandantzia Militarreko ofizinista. Laredon aurkeztu ostean mobilizatu zuten Armada Frankistan. |
|
Aristeta Arrospe, Roque |
Legion |
1937/08/20 |
1939 [1918an jaioak] |
Zizurkilen jaioa, Hernaniko bizilaguna. Ibilbidea: Hernani, Mutriku, Bilbo, Laredo. Azken honetan preso hartu eta Armada Frankistan mobilizatua. |
|
Armendariz Caracciolo, Felix |
Regimientos de infanteria Flandes y America |
1937/09/13 |
1939 [1918an jaioak] |
Ibilbidea: Hernani, Bilbo, Santander. Bertan aurkeztua 1937/09/13an eta Armada Frankistan mobilizatua |
|
Arocena Arsuaga, Pedro |
Infanteria 23 |
|
|
1937/07/08an hil zen. |
|
Arocena Liceaga, Ramon |
Servicio de Automovilismo del Ejército |
|
|
1940an Malagako espetxean egon zen 1940an armadan izandako istripu batengatik. |
|
Arregui Alberdi, Juan |
Infanteria 41 / Batallon de Montaña Arapiles 7 / Batallon Sicilia 8 |
1938/03/19 |
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Arregui Iraola, Hipolito |
|
|
|
Afrikan soldadutzan zela gerra hasi eta Katalunian mobilizatu zuten. |
|
Arregui Iraola, Juan Bautista |
Regimiento de Infantería America 23 |
|
|
1938/01/07an hil zen Terueleko frontean. |
|
Arrieta Lopez de Abechuco, Adrian |
Falangea |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. 5a Bandera FET 62 Division. |
|
Arrieta Zubiarrain, Agustin |
Batallón de Cazadores de ceuta n° 7 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Euskal Milizietako kidea |
|
Arrigorriaga Abalabide, Luis |
Erreketea |
|
|
1937/01/02an hil zen. |
|
Arrizabalaga Ochotorena, Ramon |
Automovilismo Marroqui, 3a Compañía expedicionaria |
1936/09/13 |
1937 [1916an jaioak] |
Zaragozan hil zen 1938/01/11n. |
|
Arrizabalaga Otaño, Bonifacio |
Batallon Montaña Sicilia n.°8 / Artillería Pesada n.° 3 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
FET-JONSeko militantea frankismoan |
|
Arrondo Insausti, Santos |
Falangea |
|
1930 [1909an jaioak] |
STVko afiliatua izan zen. |
|
Arrozpide Izaguirre, Miguel |
Batallon de Montaña Arapiles 7 / Regimiento Infanteria Las Navas |
1938/04/11 |
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Arruti Otegui, Damaso |
Regimiento Artilleria Pesada n°3 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Arsuaga Lizaso, Sabino |
Batallon de Cazadores Ceriñola |
1936/09/13 |
1937 [1916an jaioak] |
Hernanin aurkeztua. Bartzelonan hil zen 1939/01/22an. |
|
Artola Urrestarazu, Jose |
|
|
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Ayerbe Ayerbe, Pedro |
Infanteria 5 |
|
|
1936/12/04an hil zen frontean. |
|
Azpiolea Olarra, Jose Ramon |
Regimiento America / Bailen / Automovilismo |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Baltasar Echeverria, Pedro |
Arapiles 7 |
|
|
Mobilizatu ondoren epaitua. Langile Batailoietara bideratua. |
|
Barrenechea Aizpurua, Ascensio |
Flechas Azules |
1938ko azaro edo abenduan |
1931 [1910ean jaioak] |
STVko afiliatua izan zen. Hernanin tropa frankistak sartu baino lehen preso eskuindarrak babesteaz arduratu zen. Urritik guarda funtzioak bete zituen. |
|
Barrenechea Aizpurua, Javier |
|
|
1935 [1914an jaioak] |
Zaindaria udalean. Bere anaia Ascensiok bete zuen postua Javier frentean zen lehen hilabeteetan. |
|
Belloso Aguirre, Gregorio |
|
|
|
|
|
Beobide Aramburu, Miguel |
Artilleria Ligera |
1937/06/02 |
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Beristain Goenaga, Ignacio |
Erreketea |
|
1937 [1916an jaioak] |
Oriamendi tertzioa. |
|
Cabrera Torbado, Ulpiano |
Falangea |
|
|
Torrelavegako Ospitale Militarrean erizaina. Erregimen frankistan alkateordea. |
|
Carrera Iribar, Bautista |
Montaña Arapiles n°7 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
|
|
Cigaran Arrieta, Tiburcio |
Batallon de Zapadores Minadores 6 |
1937/08/26 |
1936 [1915ean jaioak] |
Defentsa Batzordeko Kidea eta Dragones bataioiko milizianoa. Santanderren atzitua eta Armada Frankistan mobilizatua "gerra-preso" gisa. Bortxazko lanetara bideratua. |
|
Echegoyen Olloquiegui, Lazaro |
Batallon de Cazadores de Ceuta |
|
|
1939/02/13an hil zen Logrosaneko Ospitale Militarrean. |
|
Echegoyen Olloquiegui, Severiano |
Cazadores Ceriñola 6 |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Echeverría Santa Cruz, Jose |
Infanteria America |
|
|
|
|
Eizaguirre Echeverría, Roque |
Falangea |
|
|
|
|
Eliozondo Larburu, Jose Gabriel |
|
1936/09/00 |
|
Euskal Milizietako kidea |
|
Elizondo Idarreta, Dionisio |
Zapadores Minadores n°6 / Zapadores n°7 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. 1948an espetxeratua, kondena murrizteko gatibu lanetan[377]. |
|
Elizondo Larburu, Juan |
Batallon Montaña Sicila 8 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Elorza Oyarbide, Jose |
Flechas Verdes |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Erausquin Arsuaga, Jose |
Regimiento Artilleria Ligera 12 / Osasun Militarra |
1937/05/26 |
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Erice Satrustegui, Andres |
Regimiento de Artillería Pesada n°3 |
|
|
1937/09/09an hil zen Llanesen. |
|
Erice Satrustegui, Paul |
Artilleria Costa 4 |
|
1939 [1918an jaioak] |
|
|
Errazquin Zubiarrain, Bonifacio |
Regimiento Infanteria San Marcial / America |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. Larriki zauritua. |
|
Esnal Egaña, Nicolas |
Cazadores Ceriñola 6 |
|
1937 [1916an jaioak] |
STVkoa. Ondoren, Falangean. |
|
Gaincerain Aldasoro, Julian |
Infanteria Bailen |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Galan Revilla, Aquilino |
Infanteria Montaña 23 |
|
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Galiana Asensio, Cesar |
|
1937/11/24 |
1940 [1919an jaioak] |
Milizianoa / Armada Frankistak mobilizatua / Langile Batailoietan ondoren / Meningitisaren ondorioz hil zen 1942an. |
|
Garayalde Lizarazu, Jose Joaquin |
Erreketea |
1936/09/14 |
|
Oriamendi tertzioko boluntarioa. |
|
Garayar Recalde, Lorenzo |
Erreketea |
1936/00/00 |
|
Errekete boluntarioa. Bizkaiko frontean zauritua. |
|
Garayar Recalde, Pedro |
Sanidad Burgos |
1936/07/25 |
1936 [1915ean jaioak] |
Aranon aurkeztua. |
|
Garcia Mozo, Jose |
Falangea |
|
1932 [1911n jaioak] |
|
|
Garcia Otegui, Francisco |
Infanteria Sicilia n°7 |
|
|
Donistian mobilizatua. |
|
Garrido Escudero, Manuel |
Tercio Africa |
|
1932 [1911n jaioak] |
|
|
Genua Sansienea, Miguel |
Batallon Motaña Arapiles n°7 |
1937/06/20 |
1940 [1919an jaioak] |
Dragones batailoiko milizianoa. Bilbon aurkeztu eta frankistek mobilizatua. |
|
Goicoechea Iraola, Leocadio |
Regimiento Infanteria Galicia n°19 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Gomendio Ayestaran, Julian |
Cuerpo de Ejército 1 |
|
|
Madrilen mobilizatua. |
|
Goñi Oyarzabal, Jose Maria |
Erreketea |
|
|
Herritik ihes egina, erortzean, itzuli eta erreketetara sartua. |
|
Gonzalez Tormes, Felix |
Regimiento Artilleria Ligera 12 / Falangea |
26/05/1937 |
|
Gerra Komisariotzako milizianoa. Ondoren, Falangean. Desertatu eta Frantzian errefuxiatu zen. |
|
Gorospe Perez, Cipriano |
Gorospe Perez, Cipriano |
|
|
Gerra Komisariotzako milizianoa. Frankistek mobilizatua eta 1938/01/02an Teruelen hila. |
|
Gorrochategui Larburu, Antonio |
|
|
|
Armada Frankistako soldadu izandakoa, frontean zauritua. Udal arbitrioen administratzaile izendatu zuten 1939/09/29an. |
|
Goya Pardo, Antonio |
Falangea |
|
|
|
|
Goya Pardo, Jose |
Falangea |
|
1930 [1909an jaioak] |
|
|
Ibarreta Natalde, Alfonso |
Regimiento Artilleria Ligera 12 |
13661 |
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Iboleon Pagola, Jose Maria |
Falangea |
|
|
|
|
Iboleon Pagola, Rafael |
Falangea |
|
|
1938/02/13an hil zen. Hernanin lurperatua. |
|
Insausti Echeverría, Joaquin |
Regimiento Artilleria Ligera 12 |
|
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Insausti Echeverría, Jose |
Regimiento Infanteria Galicia n°19 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Iradi Abalabide, Juan Tomas |
Regimiento Ifanteria Bailen n°24 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Iradi Abalabide, Rafael |
Regimiento de Infantería America 23 |
|
1936 [1915ean jaioak] |
1937/12/30an hil zen Teruelen. |
|
Iraola Galardi, Justo |
Cazadores Ceriñola 6 |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Irazusta Irazusta, Nicanor |
Batallon Montaña Sicilia 8 / 523 de America / Cazadores Las Navas y de Melilla |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. Frontean zauritua. Udalak administratzaile postua izendatzea adostu zuen 1939an. |
|
Irazusta Irazusta, Santiago |
Falangea |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
|
|
Irazusta Liceaga, Santiago |
Falangea |
|
1936 [1915ean jaioak] |
|
|
Irurtia Maiz, Fernando |
Regimiento La Victoria 28 |
|
|
Frankistek fusilatua. |
|
Iturrarte Larrazabal, Jose |
Falangea |
|
|
Ondoren, Miarritzen errefuxiatua EAJren kontrolpeko esparruetan. |
|
Izaga Echeverria, Jose Maria |
11° Rto Artilleria Ligera Burgos |
1937/06/01 |
1936 [1915ean jaioak] |
Errefuxiatua. Sopelan aurkeztua. |
|
Izaguirre Cortadi, Jose Luis |
Infanteria n°1 |
|
1938 [1917an jaioak] |
Lenago Il batailoiko gudaria. Laredon aurkeztua eta kontzentrazio esparruan egona. Ondoren, armada frankistan mobilizatua. |
|
Izaguirre Echeverria, Jose |
Batallon Montaña Sicilia n°8 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Izaguirre Echeverria, Jose Antoni |
Cazadores Ceriñola 6 |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Izaguirre Genua, Martin |
Regimiento Artillería Ligera 12 / Regimiento Artillería a Caballo 36 |
6284 |
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Izaguirre Irura, Francisco |
Regimiento Artilleria Pesada n°3 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Izaguirre Irura, Victoriano |
Batallón montaña sicilia n° 8 |
|
|
1937/05/24an hil zen Bizkargin. |
|
Izaguirre Loyarte, Jose Maria [Felix] |
|
|
1937 [1916an jaioak] |
1937/08/31n Trujillon hila. |
|
Izaguirre Oyarbide, Mariano |
Artilleria 2 |
|
|
1938/09/02an hil zen Tarragonan. |
|
Izaguirre Zabalegui, Rufino |
Infanteria 12 |
|
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Izaguirre Zabalegui, Tiburcio |
Regimiento Artilleria Pesada n°3 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Jauregui Uranga, Bernardo |
|
|
|
1938/04/17an hil zen Teruelen. |
|
Laporte Yeregui, Felipe |
|
|
|
1937/01/27an hil zen Burgoseko frontean. |
|
Larburu Izaguirre, Hilarion |
Erreketea |
1938/04/12 |
|
Sukarrieta batailoiko milizianoa. Laredon atzitua eta Langile Batailoietara bideratua. San Ignacio tertzioan mobilizatua. |
|
Larburu Odriozola, Juan Manuel |
|
|
|
Lleidako frontetik Frantziara desertatu. Mugalaria. Nazien kontzentrazio esparru batean hil zen. |
|
Larrañaga Arrieta, Ceferino |
Erreketea |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Euskal Milizietako kidea. Hernanin aurkeztua eta Oriamendi Tertzioan mobilizatua. |
|
Lasa Artola, Joaquin |
Infanteria 10 |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Lasa Artola, Juan Bautista |
Infanteria 11 |
|
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Lasquibar Otegui, Marcial |
|
|
1935 [1914an jaioak] |
Altxamendua gertatzean Loiolako kuartelean soldaduskan, denbora batez armada frankistan. Ondoren, errepublikarrean. |
|
Lete Alberdi, Jose |
Batallon Montaña Sicilia n°8 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Liceaga Santesteban, Santiago |
Region Aerea Cantabrico |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Liceaga Santesteban, Tomas |
Transmisiones |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Liceaga Santesteban, Jose |
|
|
1931 [1910an jaioak] |
Gasteizen zauritua. |
|
Liceaga Ugalde, Juan |
25° Art. Montaña |
|
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Loyarte Escudero, Ceferino |
Batallon Zapadores 6 / Regimiento Infantería San Marcial y Ceriñola |
1936/09/12 |
1936 [1915ean jaioak] |
Errefuxiatua. Zarautzen aurkeztua. |
|
Lujambio Balerdi, Francisco |
Regimiento de Infantería San Quintin n°25 |
|
1940 [1919an jaioak] |
1938/08/02an Extremadurako frontean hila. |
|
Madina Isasa, Jose [Lorenzo] |
Erreketea / Batallon De Cazadores De Montaña Arapiles 7 |
|
|
Kapilau tenientea. |
|
Madina Lasarte, Jose Luis |
Erreketea |
1939/01/22 |
|
Oriamendi tertzioko boluntarioa. |
|
Marigil Luzuriaga, Luis |
24° artilleria |
|
1938 [1917an jaioak] |
Bala Roja eta Azaña batailoietako milizianoa. Epaitua eta kartzeleratua. Ondoren, armada frankistak mobilizatua. |
|
Martin San Miguel, Bernardo |
7° Gr. Sanidad |
|
1938 [1917an jaioak] |
Gerra Komisariotzako eta Azaña batailoiko milizianoa. Laredon preso hartu eta Armada Frankistak mobilizatua. |
|
Mendia Ruiz de Arcaute, Enrique |
Erreketea |
|
|
Oriamendi tertzioko boluntarioa. Zauritua eta Donostiako Ospitale Militarrean artatua. |
|
Mendizabal Perurena, Pedro |
Flechas Verdes / Regimiento Artillería Montaña 16 |
|
1938 [1917an jaioak] |
Dragones batailoiko milizianoa. Asturiasen preso hartua eta mobilizatua. |
|
Michelena Iraola, Cayetano |
Parque artillería Logroño |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Miranda Usategui, Jose Angel |
|
|
|
1937/07/5ean hil zen. |
|
Miranda Vitoria, Esteban |
|
|
1936 [1915ean jaioak] |
1939/01/19an hil zen Catayudeko Ospitalean. |
|
Molinaga Gorrochategui, Juan |
Batallon Cazadores Montaña Sicilia 8 |
|
|
1937/10/15ean hil zen Asturiasen. |
|
Mugica Arizmendi, Jose |
Legion |
|
1939 [1918an jaioak] |
Dragones batailoiko milizianoa. Asturiasen preso hartua eta mobilizatua. Langile Batailoietan. |
|
Muguruza Zubillaga, Angel |
Falangea / Regimiento n°2 de carros de combate |
|
|
1938/07/31n hil zen. |
|
Muguruza Zubillaga, Jose |
Regimiento Infanteria San Quintin 25 |
1937/08/24 |
1938 [1917an jaioak] |
Loiola batailoiko gudaria. Laredon preso hartua eta mobilizatua. |
|
Mutiloa Araolaza, Jose |
Regimiento de Artillería de Montaña n°2 |
|
|
1936/11/06an hil zen. |
|
Ogando Lopez de Gauna, Manuel |
Batallon Zapadores Minadores 6 |
|
1936 [1915ean jaioak] |
Saseta batailoiko gudaria. Santanderren aurkeztua eta mobilizatua. |
|
Olaizola Almorza, Jose |
Falangea |
|
1930 [1909an jaioak] |
|
|
Olasagarre Elizondo, Jose |
Cazadores Ceriñola 6 |
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Olasagarre Elizondo, Sebastian |
Transmisiones 4° C.E. |
|
1940 [1919an jaioak] |
|
|
Ollaquindia Mutiloa, Francisco |
America 23 |
|
1933 [1912an jaioak] |
Frontean zauritua. |
|
Orayen Saint Pierre, Ricardo |
Regimiento de Artilleria Ligera 12 |
1937/05/26 |
1938 [1917an jaioak] |
|
|
Orradre del Cura, Estanislao |
Batallon Flandes / 2 Region Aerea |
|
1940 [1919an jaioak] |
Defentsa Batzordean lubakiak. Errefuxiatua eta Santanderren atzitua. Armada Frankistan mobilizatua. |
|
Oyarzabal Villaborain, Benito |
Regimiento Artilleria Montaña 2 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Perez Azpiazu, Silvano |
Erreketea |
|
|
Oriamendi tertzioko boluntarioa. |
|
Quevedo Ruiz, Jose Luis |
Legion |
|
|
Gerra Komisariotzako eta Dragones batailoiko milizianoa. Kolpistek mobilizatua eta 1938/08/05ean hila. |
|
Redondo Navarro, Luis |
Regimientos Arapiles / Valladolid / Zaragoza |
1937/08/27 |
1936 [1915ean jaioak] |
Saseta eta Aralar batailoietako gudaria. Santanderren aurkeztua eta frankistek mobilizatua. |
|
Retegui Iturralde, Juan |
Ingen. N°2 |
|
1940 [1919an jaioak] |
|
|
San Adrian Zozaya, Gorgonio |
Falangea |
|
1937 [1916an jaioak] |
Defentsa Batzordeak atxilotua. Frankistek Hernaniko irakasleen buru izendatua. 1937/09/20an hil zen. |
|
San Adrian Zozaya, Luis |
Falangea |
|
|
|
|
Santa Cruz Arreche, Jose |
Regimiento Infanteria America |
|
|
1938/03/20an hila. |
|
Sarobe Iradi, Jose Antonio |
Batallon Arapiles |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. |
|
Sarobe Yeregui, Pantaleon |
Maestro Artilleria |
1937/08/21 |
1939 [1918an jaioak] |
Errefuxiatua: Hernani-Zarautz-Bilbo-Santander. Laredon aurkeztua. |
|
Sarriegui Larburu, Felipe |
Itsas-armada |
|
1937 [1916an jaioak] |
Errekte sartu eta hurrengo egunean desertatu zuen. |
|
Sarriegui Larburu, Ramon |
Infanteria 21 |
|
1940 [1919an jaioak] |
Langile Batailoietan. Ondoren mobilizatua. |
|
Serrano Moreira, Cayetano |
Infanteria San Quintin 25 |
|
1938 [1917an jaioak] |
Langile Batailoietan. Ondoren mobilizatua. |
|
Serrano Moreira, Gregorio |
Legion |
1938/06/06 |
1940 [1919an jaioak] |
Errefuxiatua: Hernani-Bilbo-Santander-Frantzia-Bartzelona. Sorten aurkeztua eta mobilizatua. |
|
Setien Setien, Ignacio |
Regimiento Infanteria America 23 |
|
1933 [1912an jaioak] |
Bergarako ospitalean artatua. |
|
Sistiaga Arburua, Daniel |
|
|
1937 [1916an jaioak] |
|
|
Urdangarin Galparsoro, Juan |
Infanteria montaña 55 |
|
1938 [1917an jaioak] |
Zauritua. |
|
Uria Ecenarro, Damaso "Xoxua" |
Tercio Lacar |
1937/08/26 |
1937 [1916an jaioak] |
Amaiur eta Loyola batailoietako gudaria. Laredon atzitua eta mobilizatua. |
|
Urquizu Ormaechea, Jose |
Infanteria Marina |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] |
Hernanin aurkeztua. Abokatua, Auzitegi Militarretako kidea izan zen. |
|
Urulain Otaño, Jose |
Regimiento Infanteria America 23 / Infanteria Montaña 8 |
1937/08/10 |
1939 [1918an jaioak] |
|
|
Usarraga Zapirain, Angel |
Regimiento Infanteria 44 |
1937/08/26 |
1940 [1919an jaioak] |
Matxinatuek bere aita fusilatu zuten. Errefuxiatua. Santanderren atzitua eta kolpistek mobilizatua. |
|
Velez Achucarro, Jose |
Regimiento Infanteria America 23 |
|
|
Santoñan atzitua eta Langile Batailoietan. Espetxeratua eta errekrutatzera bideratua. Armadan egon ondoren epaitua eta kartzeleratua. |
|
Yeregui Erquicia, Antonio |
|
|
1933 [1912an jaioak] |
Bergarako ospitalean artatua. |
|
Yeregui Inza, Juan |
Regimiento de Infanteria Bailen |
|
1938 [1917an jaioak] |
1937/09/02an hila. |
|
Zabaleta Arbide, Juan |
Regimiento Infanteria San Quintin / Batallon Infanteria 22 |
1937/08/26 |
1936 [1915ean jaioak] |
Gerra Komisariotzako eta Dragones batailoiko milizianoa. Santanderren atzitua eta kolpistek mobilizatua. / Miliciano de la Comi-saría de Guerra y del batallón Dragones. Hecho preso en Santander y movilizado por los golpistas. |
|
Zapiain Iraola, Jose |
|
|
|
Gerra amaitzean Iparralden errefuxiatzen saiatu. Atxilotua eta Auzitegi Militarretan epaitua. |
|
Zapiain Iraola, Juan |
1° Flechas Azules |
|
1937 [1916an jaioak] / 1937 [nacidos en 1916] |
|
|
Zubiarrain Ochotorena, Jose |
Infanteria 11 |
|
1940 [1919an jaioak] / 1940 [nacidos en 1919] |
|
|
Zubiarrain Zapiain, Eustaquio |
18° Artilleria Ligera |
|
1938 [1917an jaioak] / 1938 [nacidos en 1917] |
|
|
Zubiarrain Zubillaga, Lucas |
Regimiento de Cazadores de Numancia 6 |
|
1933 [1912an jaioak] / 1933 [nacidos en 1912] |
|
|
Zugasti Echeverria, Pedro |
Batallon de Montaña Flandes 5 |
1936/09/13 |
1936 [1915ean jaioak] / 1936 [nacidos en 1915] |
Hernanin aurkeztua. / Presentado en Hernani. |
Francisco Lujambio Balerdiren
eskela. (familiaren ekarpena).
Beste alde batetik, frankistek Hernani eta Lasarteko fabrika batzuk militarizatu zituzten Hernani hartu ostean. Lantoki hauetara bideratu zituzten errekruta-kutxetako hainbat gazte gerra-materiala fabrikatzera. Hernaniko Defentsa Batzordearen garaian aipatu dugu Santiago Carrero eta Montes y Cfa. lantegiak izan zirela Lan Komisariotzaren baitan gerra-ekoizpenean aritutakoak. Aldi frankistan, ostera, Fernando Montes zurratze-fabrika, Hernaniko Zeramika fabrika, Michelin lantegia eta Lasarteko Brunet y Cia ehun-gaiena izan ziren militarizatutako lantegiak. Fabrika hauetara bideratu ziren, bereziki, 1929-1935 bitarteko deialdietako gizonak[378]. Ostera, 1939an, Ondasunak Konfiskatzeko Gipuzkoako Probintzia Batzordeak herriko hainbat enpresa konfiskatu zituen. Hala nola, Fagollagako zentral elektrikoa eta Lasarteko adreilu-fabrika[379].
HERNANIKO FABRIKETAN FRANKISTEK
MILITARIZATUTAKO PERTSONAK[380]
|
FERNANDO MONTES |
HERNANIKO ZERAMIKA FABRIKA |
BRUNET Y CÍA |
|
Arrospide Zupirie, Jose Manuel |
Alzubi Zabala, Jose |
Zubizarreta Azcoitia, Jose |
|
Izaguirre Irura, Victoriano |
Michelena Escudero, Martin |
Goya Odriozola, Manuel |
|
Izaguirre Irura, Francisco |
Irastorza Sarasti, Juan Maria |
Eguizabal Elicegui, Isidoro |
|
Gainza Ugalde, Jose Luis |
|
|
|
Arrigorriaga Abalabide, Ignacio |
|
|
|
Sacristan Ruiz, Eugenio |
|
|
|
Goicoechea Igarola, Jose |
|
|
|
Bergareche Aranalde, Miguel |
|
|
|
Arraztio Saralegui, Martin |
|
|
|
Toledo Icuza, Nicolas |
|
|
|
Lazcano Gaztañaga, Jose |
|
|
Estatuko Aldizkari Ofizialetan argitaratutakoez gain (taulan irudikatutakoak), beste hainbat hernaniar bestelako lantegi eta eginbeharretan militarizatu zituzten[381].
— Arocena Gomendio, Maximino: Michelin fabrikan
— Izaguirre Zabalegui, Celestino: Gidari gisa
— Liceaga Aguirre, Jose: Urumeako Konpainia Elektrikoan
— Martiarena Astiz, Andres: Legorretako paper-fabrikan
Armada frankistarekin bat egin zuten hernaniarren arten, gutxienez 35 gizabanako hil ziren gerran edo gerraren ondorioz. Hernaniko Udalak, 1938ko maiatzaren 12ko bilkuran, Plaza de España izendatu zuten horretan “bandera nazionala gorpuzten duten idealen” alde hil ziren hernaniarren omenezko monumentua eraikitzeko erabakia hartu zuen[382]. Monumentuaren diseinua Hernaniko Falangeko buru lokalak, Nemesio Leal Hernandezek, eta Jose Maria Fino Roses artistak burutu zuten. Monumento a los Cafdos izeneko oroigarria hiru zutabez zegoen osatua eta hauetako bakoitzak Armadari, Falangeari eta Erreketeari egiten zion erreferentzia.
Hilaren 29 ospatu zen monumentuaren inaugurazioa, eta erregimenaren Gipuzkoako egiturako hainbat pertsona ospetsuk hartu zuten parte, esaterako, Antonio de Urbina y Melgarejo gobernadore zibilak; Fidel Azurza FETko probintzia-buruak; Miguel Rivilla probintziako idazkariak; Juan Francisco Puente probintziako sindikatu-buruak; Arteche probintziako milizia-aholkulariak; Floro Gonzalez FETeko administratzaileak; Elias Querejeta, Serapio Altuna eta Jose Iruretagoyena probintziako diputatuak; Antonio Paguaga Donostiako alkateak edota Albaniako kontsul nagusiak. Espainia eta Italiako ereserkiak abestu ostean, Miguel Mendicute hernaniko erretore apaizak monumentua bedeinkatu eta meza ospatu zuten. Teodoro Zaragueta Abalabide herriko alkateak hitza hartu ostean Juan Jose Praderak hitzaldia eman zuen[383].
Erorien monumentua Hernanin.
(Gure Gipuzkoa).
Halako monumentuak frankismoak eraikitako memoriaren euskarrietako bat izan ziren, eta halako esanahia eman zitzaion Hernanikoari ere. Del Arco Blanco (2022) historiagileak aztertu bezala, eroritakoen mitoaren gainean eraiki zen “egiazko Espainiaren” komunitatea eta haien gerraren ulerkera eta memoria: gurutzadarena. Memoria honen oinarrietako bat izan ziren hildako matxinatuak, erregimenak eredu gisa aurkezten baitzituen eta horretarako haien omenezko oroitarriak eraiki[384]. Erregimenak eratutako memoria honen izaera agerikoa de Hernaniko monumentuaren inguruan egindako adierazpen ezberdinetan: “memoria de los caídos de nuestra cruzada, al fin y al cabo muertos por una sociedad y una España mejores[385]".
1949ko ekainaren 7an Hernaniko Udaleko batzorde iraunkorrak Felix Eliceguiren enpresari esleitu zion Hernaniko "Erorien Monumentua” Plaza de España-tik Hernaniko hilerrira lekualdatzeko lana[386]. Alegia, kolpistek 1936ko udazkenean 200 gizabanako inguru fusilatu zituzten tokira. Erregimenak erorien mitoa monumentuen bitartez eraikitzen zuen bitartean Hernanin fusilatutakoen inguruko memoria norbanakoen isiltasunean eta beldurrean eraiki edota ahaztu zen eskuarki.
Haatik, oroitzapen eta memoriaren erresistentziak ere egon ziren, izan norberaren baitan, etxean edota bestelako saiakeretan, ala nola loreak jartzea edota gobernadoreari bidalitako gutun anonimoa[387]. Monumenturik gabe ere, Hernani 1936ko udazkenean jazotakoaren oroimen eta memoria isilaren leku bilakatu zen[388]. Diktaduran zehar erresistentzia eta oposizioa garatu heinean jazotakoa argitzeko eta bestelako oroimenen aldarrikapenak ere sortu ziren. Horren adibide litzateke 1972ko abuztuaren 23an leherketa baten bidez Hernaniko erorien monumentua suntsitu izana.
Erorien monumentuaren suntsiketaren
albistea. (Diario Vasco).
[136] Sagarra Renedo, P., Gonzalez Lopez, O. eta Molina Franco, L., 2015.
[137] Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa, 19. Zk., 1936ko urriak 27.
[138] Perez, C. A., 1998.
[139] Lan honetan Euskadiko Operazio Gudarosteari (Ejército de Operaciones de Euzkadi) erreferentzia egiteko Euskadiko Gudarostea adiera erabiliko da.
[140] Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa, 202. Zk., 1937ko apirilak 28.
[141] Errepublikaren aldeko mobilizazioaren aldeko taulan hernaniarrak soilik sartu dira. Izan ere, aurretik esan bezala, Defensa Batzordea beste herri batzuetatik etorritako milizianoek ere osatu zuten. Horregatik, atal horretan aipaturiko ugari ez dira bigarren taula honetan izendatuko.
[142] Ikus Auzitegi Militarren atala.
[143] Altuna Recio, M. eta Garai Bengoa, J. R., 2019.
[144] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[145] Euzkadi Roja, 1936ko abenduaren 31koa.
[146] Vargas Alonso, F. M., 2015.
[147] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3. Iturri batzuen arabera Eibarreko frontean hil zen.
[148] Vargas Alonso, F. M., 1995, 45-84 orr.
[149] Pablo Gimeno Garinen hitzak Hernani Antifascista orri bolantean.
[150] EAH / AHE // Atala, Ejército vasco; Saila, Nominas de batallones; Signatura, CAJA 26 EXPTE 2.
[151] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHER0,25,G0140610.
[152] CDMH, sig. CDMH_PS_BIL_C0088_EXP0002_CRISTINA_ILLARRAMENDI_BERISTIAN.
[153] Nash, M., 1999.
[154] AIRMN, 2185/38 Urgentziazko Sumarisimoa.
[155] Rekalde Rodriguez, I., 2015.
[156] Gomez Escarda, M., 2008, 83-101 orr.
[157] Jatorrian Mujeres contra la Guerra y el Fascismo, 1933an sortu zuten emakume komunistek Comité Internacional de Mujeres contra la Guerra y el Fascismo antolakunde internazionalaren baitan. Lehen kongresuan Dolores Ibarruri eta Margarita Nelkenek osatu zuten taldearen mahaiburutza. Euskal Herrian, Gerra Zibilean, Bilbon osatu zen AMA-ren komiteetako bat. Bertan alderdi eta antolakunde ezberdinetako kideak bildu ziren komunistez gain: ANV, FAI, PC, Círculo Femenino, Juventud Socialista, etab.
[158] Rekalde Rodriguez, I., 2015.
[159] HEZ / RCH // F.185 n°50 / F.90 n°22.
[160] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[161] Egaña, I., 1998.
[162] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[163] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[164] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[165] BPAH / AHPB.
[166] Egaña, I., 1998.
[167] HEZ, 3 sekzioa, 105 liburua, 345 orrialdearen atzealdea.
[168] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[169] CDMH, sig. PS-SECCI0N_MILITAR_PSET,C.183,F.70.
[170] Obregon Goyarrola, F., 2007.
[171] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[172] CDMH, sig. TERMC, FICHERO, 70, 2301342.
[173] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[174] Egaña, I., 1998.
[175] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[176] BPAH, Kanpainan hildakoen erregistro zentrala.
[177] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO,3, A0108502.
[178] Diario Oficial del Ministerio de Defensa, 1938, 261 orr.
[179] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[180] Egaña, I., 1998.
[181] Karrantzako Erregistro Zibila, 3. sekzioa, 27 liburua 216 orrialdea.
[182] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[183] Egaña, I., 1998.
[184] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[185] Ibidem.
[186] Polloeko hilerriko liburua.
[187] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[188] BPAH / AHPB.
[189] Artxibo batzuetan Arizmendi eta Aldanondo bezala ere ageri da.
[190] BPAH / AHPB // Registro Central de Fallecidos en Campaña.
[191] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[192] BPAH / AHPB.
[193] Artxibo batzuetan Azpeita ageri da Azcoitia ordez.
[194] BPAH / AHPB.
[195] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[196] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 5, A0182811.
[197] HUA / AMH // E-5-II-27/*.
[198] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[199] CDMH, sig. PS_BILBAO_94.
[200] HUA / AMH // E-5-II-27/*.
[201] Karrantzako Erregistro Zibila, 27 liburua, 117 orrialdea.
[202] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[203] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHER0,10, C0064767.
[204] Egaña, I., 1998.
[205] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[206] Kontxi Caraccioloren testigantza.
[207] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936
[208] Egaña, I., 1998.
[209] HEZ, 88 orrialdea.
[210] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936
[211] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 13, C0174023.
[212] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 13, C0174045.
[213] Gogora Institutua.
[214] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 16, D0052574.
[215] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[216] Egaña, I., 1998.
[217] BPAH / AHPB.
[218] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[219] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 16, D0052370.
[220] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[221] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[222] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 16, E0003890.
[223] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 16, E0003892.
[224] CDMH, sig. SM_PSET_C0058_0006.
[225] CDMH, sig. SERIE_MILITAR_PSET_C0058.
[226] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[227] BPAH / AHPB.
[228] Egaña, I., 1998.
[229] HEZ, 61 orrialdea, 67 agindua.
[230] BPAH / AHPB.
[231] Hernaniko erroldak dio Logroñon jaio zela, beste iturri batzuek diote Munilla herrian (Errioxa) jaio zela.
[232] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[233] Egaña, I., 1998.
[234] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[235] CDMH, sig. PS_SAN_0_C0110_EXP0002.
[236] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO,22, G0009411.
[237] CDMH, sig. PS_SERIE_MILITAR_PSET_C0181.
[238] BPAH / AHPB.
[239] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO,22, G0027820.
[240] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO,22, G0027819.
[241] BPAH / AHPB.
[242] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[243] CDMH sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO,25, G01365998.
[244] BAHP /AHPB // Registro Central de Fallecidos en Campaña.
[245] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[246] Familiaren testigantza. / Testimonio familiar.
[247] EAH / AHE // Atala, Ejercito vasco; Saila, Nominas de batallones; Signatura, CAJA 26 EXPTE 2.
[248] CDMH, sig. PS, Bilbao, 0102_018.
[249] Familiaren testigantza.
[250] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO,26, G0177544.
[251] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO,26, G0177514.
[252] BPAH /AHPB.
[253] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[254] EAH / AHE // Atala, Político Social; Azpiatala, Bilbao; Signatura, 0046_006
[255] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHER0,27, G0216284.
[256] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[257] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[258] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHER0,27, G0216291.
[259] HEZ, 1943 urtea, 76 zenbakia.
[260] CDMH, sig. PS_BILBA0_64.
[261] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[262] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[263] BPAH / AHPB.
[264] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[265] CDMH, sig. PS_SANTANDER_L_363.
[266] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHERO, 29 ,G0275790.
[267] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHERO, 29, G0275791.
[268] CDMH, sig. PS_SM_PSET_100.
[269] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 29, G0275793.
[270] CDMH, sig. PSET_138 / Maria Luisa Polo Loinazen testigantzaren arabera Juana Loinaz litzateke emaztearen izena.
[271] CDMH, sig. SM_PSET_180.
[272] AHE / AHE // Atala, Ejercito Vasco; Saila, Nominas de batallones; Signatura, CAJA 82 EXPTE 1.
[273] CDMH, sig. SM_PSET_180.
[274] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[275] Aizpuru, M. (zuz.), 2007.
[276] CDMH, sig. SM_PSET_180.
[277] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[278] HEZ, 1944 urtea, 74 zenbakia.
[279] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[280] BPAH / AHPB.
[281] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[282] Egaña, I., 1998.
[283] AIRMN, 1144/37 Sumarisimoa.
[284] BPAH / AHPB eta Gogora institutua.
[285] Donostiako Erregistro Zibila..
[286] CDMH, sig. PS-SERIE_MILITAR, 5406, fol. 608_MANUEL_LIZASO_AMUCHATEGUI.
[287] BPAH / AHPB.
[288] Tierra Vasca, 1937ko maiatzaren 12koa.
[289] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[290] Zarauzko Erregistro Zibila, 1945 urtea, 33 zenbakia.
[291] CDMH, sig. PS GIJON K 99 / sig. PS SANTANDER L 281 E3 F7 / sig. PS SANTANDER L 537 E14 F23.
[292] HUA / AMH // A-3-53 (H108). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1938.
[293] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[294] Memoria Histórica Ferroviaria. Depuración [Datu-basea].
[295] BPAH / AHPB.
[296] AIRMN, 1315/39 Kausa Sumarisimoa.
[297] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[298] EAH / AHE // Atala, Político Social; Azpiatala, Bilbao; Signatura, 0169_008
[299] Derioko hilerriko errregistro liburua.
[300] Aizpuru, M. (zuz.), 2007.
[301] Egaña, I., 1998.
[302] Derioko hilerriko erregistro liburua.
[303] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[304] Polloeko hilerriko erregistro liburua.
[305] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[306] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[307] Egaña, I., 1998.
[308] Ugao-Miraballes herriko erregistro zibila, 3 sekzioa, 7 liburua, 119 orrialdea.
[309] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[310] BPAH / AHPB.
[311] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[312] Hainbat iturritan Joaquin Otaño Izaguirre gisa ageri da. Erroldako izena mantendu da lan honetan.
[313] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[314] EAH / AHE // Atala, PS; Azpiatala, Bilbao; Signatura, 0046_006 / Sección, PS; Subsección, Bilbao; Signatura, 0046_006.
[315] BPAH / AHPB.
[316] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[317] CDMH, sig. SM_PSET_72.
[318] BPAH / AHPB.
[319] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[320] CDMH.
[321] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[322] Egaña, I., 1998.
[323] Eguna, 1937ko maiatzaren 7koa.
[324] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[325] Egaña, I., 1998.
[326] BPAH / AHPB.
[327] Rodriguez Oñatibia, A., 2019.
[328] CDMH, Sig. PS-SECCION_MILITAR_PSET,C.120,F.593.
[329] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[330] Aizpuru, M. (zuz.), 2007.
[331] CDMH, sig. VIDAURRE_CASTOR_Ficha_PS_II.
[332] CDMH, sig. PS Bilbao, 0102_018.
[333] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[334] EAH / AHE // Funtsa, Fondo del Departamento de Asistencia Social; Saila, Evacuacion; Azpi-saila, Subsección, Secretaria; Legajo 464.
[335] CDMH, sig. VIDAURRE_CASTOR_Ficha_PS.
[336] HEZ, 1944 urtea, 56 zenbakia.
[337] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[338] BPAH / AHPB.
[339] CDMH, sig. PS-SECCION_MILITAR_PSET,C.83, F.255.
[340] CDMH, sig. PS_BILBAO_64_GABRIEL_ZABALA_IZAGUIRRE.
[341] BPAH / AHPB eta CDMH sig. SM_PSET_186_GABRIEL_ZABALA_IZAGUIRRE.
[342] Hainbat artxibo eta liburutan, Jose Domingo bezala agertzen da, baina Eibarko erregistro zibila hartu dugu oinarrizko erreferentzia gisa.
[343] Eibarko erregistro zibila, 3 atala, 38 liburua, 42 orrialdea.
[344] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[345] CDMH.
[346] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[347] Elorrioko Erregistro Zibila, 51 zenbakia, 1936 urtea.
[348] CDMH, sig. PS_BILBAO_92_FRANCISCO_ZOZAYA_ERROTABEREA.
[349] BPAH / AHPB.
[350] Egaña, I., 1998.
[351] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[352] Gogora Institutua.
[353] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[354] Intxorta 1937 Kultur Elkartea.
[355] Egaña, I., 1998.
[356] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.
[357] AHPB / AHPB.
[358] Ibidem.
[359] Polloeko hilerriko erregistro liburua, sig. Polloeko lurperatzailearen liburua (Helduak): 1/4/1935 - 22/5/1937.
[360] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 3, A0096356.
[361] BPAH / AHPB.
[362] Arizabaleta Gantxegi, I., 2020.
[363] Zuloaga Muxika, I., 2019.
[364] BPAH / AHPB.
[365] Arizabaleta Gantxegi, I., 2020.
[366] CDMH, sig. PS_BIL_C0088_EXP0003.
[367] HEZ / RCH // n°69/1936.
[368] Arizabaleta Gantxegi, I., 2020.
[369] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.
[370] Gogora institutua.
[371] El Noticiero Bilbaino, 1937ko otsailaren 21ekoa.
[372] Bilboko Erregistro Zibila, 2. Sekzioa, 244/1937. Zk.
[373] AIRMN, 804/37 Gobernu Informazioa.
[374] HUA / AMH // HUA / AMH // E-5-II-27/5. Guerra de 1936. Combatientes de Hernani caidos en la lucha (1937 - 1938 / 1956). Monumento a los caidos por España... Traslado al cementario municipal (1949). Voladura (1972), 1937 - 1938 / 1956 / 1972.
[375] AIRMN, 17.330/39. Sumarisimo Arrunta.
[376] Klasifikazioaren inguruan Auzitegi Militarren atalean sakontzen da.
[377] Ez dugu kausa eta sententziarik ezagutzen, soilik 1948ko otsailaren 3an Martutenen espetxeratu zutela. 1948ko maiatzaren 14an Segoviako espetxera lekualdatu zuten, eta 1949ko otsailaren 7an eman zioten baldintzapeko askatasuna. Era berean, 1938ko abuztuan Madrilgo Patronato Central de Nuestra Señora de la Merced para la Redención de Penas por el Trabajo organoko zuzendariak Hernaniko udalari ohar bat bidali zion, Dionisio Elizondo Idarreta “zigortua”-ri erreferentzia eginez.
[378] Hauek dira Estatuko Aldizkari Ofizialetan argitaratutako mobilizazio-zerrendak. Honek ez du esan nahi pertsona guzti hauek mobilizatu zirenik. Izan ere, Victoriano Izaguirre Irura, adibidez, Armada Frankistarekin borrokan hil zen 1937an.
[379] Aizpuru, M. (zuz), 2007.
[380] Boletín Oficial del Estado, 1938ko otsailaren 6ekoa.
[381] HUA / AMH // Ordezkapenak.
[382] HUA / AMH // E-5-II-27/*
[383] La Voz de España, 1938ko maiatzaren 28koa.
[384] Del Arco Blanco, M. A., 2022.
[385] El Diario Vasco, 1972ko abuztuaren 25ekoa.
[386] HUA / AMH // A-3-53 (H108). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1949.
[387] Ikus epaiz kanpoko fusilamenduen atala.
[388] Aizpuru, M. (zuz), 2007.