HERNANIko
Udala

 

4.6.
PRESO EGONDAKO HERNANIARRAK

 

 

4.6.1. Kontzentrazio esparruak, Langile Batailoiak eta bortxazko lanak

 

         Auzitegi militar frankistek epaitutako Hernaniarren atalean azaldu bezala, Presoen Sailkapen Batzordearen bitartez lau motatan banatzen zituzten presoak. Hain zuzen ere, “B” taldekoak eta “A zalantzazkoak” zirenak kontzentrazio esparruetan atxikita gelditzen ziren^[1124]. Kontzentrazio esparruak martxan jartzeko arrazoi nagusi bat derrigorrezko lan-eskuaren erabilera zen. Baina, era berean, erregimenaren “aurkako” pertsonak zigortu eta berrezteko mekanismoak izan ziren. Lehenengo Sailkapen Batzordeak ezarri zirenean presoak giltzaperatzeko zentroak gaitu ziren. Pixkanaka, ordea, kontzentrazio esparruen eta bortxazko lanen inguruko arautzea garatzen hasi ziren.

         Zentzu horretan, 1937ko apirilerako Langile Batailoiak (LLBB) sortzen hasi ziren, frontean atzitutako errepublikarrez osatuak. Iparraldeko Frontearen kasuan, San Pedro de Cardeñan ezarri zuten LLBB hauek sortzeko kontzentrazio esparrua^[1125]. Aldi berean, maiatzean derrigorrezko lana legeztatzeko hurrengo pausoa eman zuten 281/37 Dekretuaren bitartez. Honekin, gerra-presoei peoi gisa lan egiteko eskubidea ematen zitzaien. Hurrengo pausoa Inspeccion de Campos de Concentracion (ICC) delakoaren sorrera izan zen. Honen bitartez, gerra-presoen inguruko irizpide bateratuak lortu nahi ziren. Erakunde hau zen, era berean, kontzentrazio esparruak sortu zein erregulatu eta, hauetatik, presoak Langile Batailoietan antolatzen zituena.

         “S. E. el Generalísimo de los Ejércitos Nacionales da dispuesto la constitución de una Comisión que, previos los asesoramientos necesarios y con la máxima urgencia, proceda a la creación de los Campos de Concentración de prisioneros [...]"^[1126]

         Iparraldeko Frontearen gainbehera eman zenean, milaka izan ziren atzitu eta kontzentrazio esparruetan sartutako miliziano eta gudariak. Hauetako asko izan ziren, era berean, “B” mailako preso izendatu eta Langile Batailoietan sartu zituztenak. Hala ere, gerra-presoetako gehienak bortxazko-lanetan izaten zituzten sailkapenak burutu arte, nahiz eta gero “A” sailkatu edota Auzitegi Militarren esku jarri. Ondorioz, bai kontzentrazio esparruak zein Langile Batailoiak ere kopuruz puztu ziren soldadu eta milizianoak harrapatu heinean.

         Irailean, preso hauek zeuden kontzentrazio esparruetako funtzionamendurako irizpideak ezarri ziren, baita hauek ez betetzeak zekartzan zigorrak ere. Bandera frankista ezarri behar zen kontzentrazio esparru guztietan, eta egunean birritan, goizean eta arratsaldean, presoak bere aurrean formatu behar zuten eta eskuin besoa altxatuz agur faxista egin^[1127]. Langile Batailoiek ere bazituzten beren arauak, besteak beste, lanaren errendimendua handia ez zela kontsideratzen bazuten, zuzenean “zigor-esparru” batera eramango zituzten^[1128]. 1938ko abenduan gogortu egin zituzten kontzentrazio esparruetako zein Langile Batailoietako arauak. Hain zuzen, “Reglamento interior de los Batallones de Trabajadores” izeneko txostena onartu baitzuten, LLBBen inguruko alderdi guztiak zehazten zituena. Txosten horretan argi azaltzen da zein zen bortxazko lanen funtzio bikoitza:

         “La finalidad primordial de los Batallones de Trabajadores es el TRABAJO, pero éste encierra en sí mismo dos objetividades simultáneas, una concreta e inmediata que es la simple utilización práctica de dicho trabajo y otra que es la corrección y regeneración moral, social y patriótica de los prisioneros [,..]^[1129]”.

         Hots, bortxaren bidezko doako lan-eskuaz baliatu nahi zuten gerrako beharrei eta osteko garaiko atzerapen ekonomikoari aurre egiteko. Baina, era berean, erregimenaren aurkako pertsonak zigortu eta ordena sozial berria egonkortzeko erreminta ziren. Hala nola, Langile Batailoi hauetan Propaganda Zerbitzuak berebiziko garrantzia zuen, talde bakoitzean honetaz arduratuko zen kapilau bat zegoelarik.

         Langile Batailoiak 1937tik 1940ra bitarte egon ziren martxan. Egin-eginean ere, behin gerra amaitu zenean, bortxazko lanen berrantolaketa burutu zuten. Hasteko, 1939ko abenduaren 20ko Ordenaren bitartez, 1936tik 1941era bitarte Errepublikarekin zerbitzu militarra egindako gazteek, berriz egin beharko zuten. Era berean, pertsona hauen sailkapen pertsonala egiten zuten haien ideologia politikoaren arabera^[1130]. Lege honetan oinarrituz sortu ziren Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoiak (SLDB), hain zuzen. Bigarrenik, 1940an aurrez aipatutako ICC erakundea disolbatu eta Jefatura de Campos de Concentracion y Batallones Disciplinarios delakoa sortu zuten. Azkenik, baldintzapeko askatasunean zeudenak edo tasen fiskaltzak kondenatutakoak ere barne-hartzeko, 1941ean Zigortutako Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoiak (ZSLDB) sortu zituzten^[1131].

         Berrantoketak gorabehera, funtsean, lan behartuen sistemaren jarraikortasuna izan zen xedea. Izan ere, kontzentrazio esparruek eta batailoiek esplotazio ekonomikorako eta zigor politikorako euskarria izaten jarraitu zuten. Hori horrela, SLDB eta ZSLDBen funtzionamendua Langile Batailoietakoaren antzekoa zen, aipaturiko 1938ko araudian oinarritutakoa. Bietan ala bietan bizi-baldintzak antzekoak ziren:

         “[...] Gosea, hotza, erasoak, umiliazioak, hilketak eta zigor osagarriak, eta horretarako sortutako eraikin lokaletan edo barrakoietan etengabe giltzapetzea. Egunerokoa ere antzekoa zen: preso ilarak eskolta-soldaduen fusilen begirada erne eta mehatxagarriaren pean egiten zuten lan”^[1132].

         Beste alde batetik, aipatu beharrekoa da 1938an ere Sistema de Redencion de Penas por el Trabajo delakoa sortu zutela. Izenak dion bezala, sententzia jaso zuten presoek zigorra murrizteko lana egitea zen honen oinarria. Barkamen eta benefizentziaren itsura ematen bazitzaion ere, funtsean helburuak antzekoak ziren: bortxazko lana erabiltzea eta presoak diziplinatzea. Kasu honetan, gainera, gainezka zeuden kartzelak arintzeko modua ere izan zen. Hortaz, bortxazko lanen baitan bi modalitate bereizi ditzakegu. Batetik, orain arte azalduriko Langile Batailoi ezberdinena, kontzentrazio esparruetatik garatzen zena. Bestetik, kartzela-sistemetatik garatutakoa, kondena bat zuten presoentzat pentsatua.

 

San Marcoseko kontzentrazio esparruko errepresentazioa.
(Castor Gonzalez Ovies-ek emana
Los Campos de Concentracion de Franco-ri).

 

Pedro Pagola Iriarteren baimen-txartela. (agmg).

 

 

4.6.1.1. Hernani eta Hernaniarrak Langile Batailoietan eta kontzentrazio esparruetan

 

         Hego Euskal Herrira etorrita, Nafarroan, Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban bortxazko lanen sistema guzti hau martxan jarri zuten hainbat lan-ildotan. Hala nola, Burdin Hesia konpontzeko lanak, errepideak eta baso-bideak eraikitzeko lanak, meatzaritzakoak, Gernika edota Amorebieta berreraikitzekoak. SLDB-en kasuan azpimarragarriak dira Errenteriakoak, Oiartzungoak, Gasteizeko edota Sondikakoa. Era berean, langile hauek kontzentratzeko esparruak ere sortu zituzten: Irunen, Deustun, Orduñan, Mungian, Irunen, Iruñean, Tafallan edota Lizarran^[1133].

 

Irungo kontzentrazio esparrua. (bne).

 

         Hernaniarren artean askok pairatu behar izan zuten bortxazko lanen, kontzentrazio esparruen eta Langile Batailoien egituraren errepresioa. Hasteko, azaldu dugun oinarri legalak ezarri baina lehen ere, Hernani bereganatu eta egun gutxira, Lasarteko abiazio-zelaia handitu eta hobetzeko lanetan inguruetako herritarrak jarri zituzten derrigorrezko lanetan. Gauzak horrela, hegazkinen pista handitzeko Buruntza mendiko harrobia baliatu zuten materialak lortzeko helburuz.

         Gainera, hegazkinentzat beharrezkoak ziren azpiegiturak ere eraiki zituzten: tartean, hauek gordetzeko hormigoizko bunkerrak eraiki ziren, baita hauek hegan egin ahal izateko erregaia gordetzeko depositu bat ere. Horretaz gain, barrakoiak ere eraiki ziren zelaiko langileentzat, eta ahaztu gabe, milizianoek eraitsitako Lasarteko zubia berreraiki zuten. Esan bezala, lan hauek guztiak burutzeko Lasarte inguruetako biztanleak ere erabili zituzten. Horietako bat Portu auzoko Bernardo Arrieta Goiburu izan zen. Bortxazko lanak egiten zebilela izandako istripu batean hil zen 1936ko irailaren 23an^[1134].

         Emakumeen kasuan, aipatutako bortxazko lanen egitura horretatik kanpoko lanak egitera bideratzen zituzten. Hala nola, eraikin publikoak garbituz, militarren kuarteletan edo etxeetan lan eginez edota arropa josiz. Kasu askotan, gainera, emakumeen aurkako eraso sexualak esparru hauetan ematen ziren. Emakumeen bortxazko lanak identifikatzea zailagoa da, esan bezala, lege-irizpide gabe bideratzen baitzituzten derrigorrezko lan hauetara eta gutxitan ageri dira hauek dokumentazioan idatzita. Hernaniar emakumeen artean, adibidez, Consuelo eta Maria Luisa Goicoechea Garmendia ahizpak falangistentzat alkandorak egitera behartu zituzten, baita hauek egiteko oihalak ordaintzera ere. Lema Larumbe sendiko hiru kidek ere (Araceli, Pilar eta Francisca ama) Cobreces herrian (Kantabria) kuartel militar bat garbitzera behartu zituzten. Azkenik, Josefa Lete Lete kartzelatik aske gelditu zen Bilboko Gerra Auditorearen garbitzaile gisa lan egitearen truke.

         Guztira, kontzentrazio esparru, Langile Batailoi ezberdinetan eta bortxazko lanetan aritutako 191 hernaniar identifikatu ditugu ikerketa honetan. Orokorrean, bi talde nagusi bana daitezke Langile Batailoietan egondakoen artean. Alde batetik, batailoi sozialista, komunista edota nazionalistetatik bideratutako gazteak leudeke. Gipuzkoaren defentsan antolatutako milizianoak lirateke, ondoren, Euskadiko Gudarostean sartzen direnak, eta, Bizkaia erori ondoren, frontean jarraitzen dutenak: Kantabriaraino, eta, batez ere, Asturiaseraino, han preso hartzen baitizute hauetako asko. Hauen baldintzak ezberdinak dira ondoren errekruta-kaxaren bidez sartzen direnekin alderatuz gero. Lehenengoak gerraren partaide zuzenak dira, eta subjektu aktiboak Errepublikaren eta gerraren garaiko bizitza politikoan. Oro har, 1937ko uda inguruan sartzen dituzte kontzentrazio-esparruetan eta Langile Batailoietara bideratu. Bigarren taldearen kasuan, errekruta kutxetatik sartutako gazteak lirateke. Baditugu gerran parte-hartu zutenen kasuak baina, gainontzekoetan, haien ideologia edota filiazio politikoagatik erregimenarekiko “aurkako” gisa sailkatzen zituzten askotan, bai eta haien senideen aurrekari politikoengatik ere.

         Esaterako, Luis Azcona Garrazak 15 urte zituen Donostian altxamendu saiakera gertatu zenean. Hernaniko herria kolpistek hartu baino lehen, irailaren 9an, Gipuzkoatik Frantziara ebakuatu zuten itsasontziz Jesus (7 urte) eta Maria Paz (5 urte) anai-arrebekin batera. Erbestetik bueltan Irungo Mugako Komisioan aurkeztu zen 1939ko abenduaren 31n. Bertatik Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrura eraman zuten, ondoren, Afrikako 15. SLDBra eramateko. Marokon hainbat Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoietan egon zen, gutxienez, 1942ra arte. Haren aita Alejandro Azcona herriko militante nabarmena izan zen, Osasun Militarreko sarjentu erizaina izatera iritsi zena. Teodora Garraza Martinez ama, berriz, Gerra Komisariotzako miliziana izan zen. Hernaniko udalak idatzitako informe batean familia herrira itzultzearen ahalkea azpimarratu zuen.

 

HERNANIARRAK KONTZENTRAZIO ESPARRU,
LANGILE BATAILOI ETA
GATIBU-LANETAN

IZEN-ABIZENAK	JAIOTEGUNA	LANBIDEA	FILIAZIOA	TOKIA
Acedo Jimenez, Francisco	1895/01/29	Moldatzailea		Santanderreko El Sardinero futbol zelaian
Aguado Martínez, Alejandro	1915/06/14	Praktikantea	JSU	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; Unamuno kontzentrazio esparrua; 17. SLDB eta 9. SLDB
Aguirre Urretavizcaya, Juan	1910/11/10	Bizargina	ELA / STV	Laredoko kontzentrazio esparrua; San Juan de Mozarrifarreko (Zaragoza) kontzentrazio esparrua; 25. LLBB
Aguirresarobe Iriarte, Ramon	1907/03/06	Arotza		3. Langile Batailoi Espezialista
Aizpurua Balda, Jose Maria	1911/03/05	Jornalaria	JSU eta UGT	75. SLDB (Belchite, Zaragoza)
Aizpurua Balda, Martin	1915/03/29	Meatzari-ontzigilea	UGT	2. Langile Batailoia (Oiartzun)
Albizu Aguirre, Lorenzo	1915/07/08	Jornalaria	UGT	San Gregorio kontzentrazio esparrua (Zaragoza); 69. LLBB
Alcain Olloquiegui, Saturnino	1908/02/20	Jornalaria	ELA / STV	64. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia
Alonso Echepare, Gabina	1913/00/00	Papergilea		Gatibu-lanetan
Alsua Paris, Elias	1919/07/20	Jornalaria		125. Langile Batailoia (Manresa, Bartzelona)
Altolaguirre Camarero, Bartolome Jesus “El manco”	1906/08/24		IR, UGT eta JSU	Lermako kontzentrazio esparrua. Bertan hil zen 1938/01/31n
Altolaguirre Camarero, Manuel	1920/10/30	Doitzailea	UGT	San Marcoseko kontzentrazio esparrua (Leon). Soldaduta SLDB batean
Altuna Gorostegui, Teodoro	1910/08/28	Sugina	Nazionalista	1. Langile Batailoia (Erratzu)
Alvarez Giralda, Jesus			PSUC	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 42. Langile Batailoia (Oiartzun)
Alvarez Terradas, Abundio	1884/07/10		PCE	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Ampudia Julvez, Martin		Doitzailea	CNT	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 35. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia; 46. SLDB
Apaolaza Aramburu, Felipe	1910/07/13		EAJ eta ELA	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Aracama Inza, Celestino	1916/10/03	Jornalaria	EAJ / PNV	Automobilak Berreskuratzeko Zerbitzuko espezialisten Langile Batailoia (Lamiako)
Arambide Bizcarreta, Manuel	1915/01/18	Gidaria		Automobilak Berreskuratzeko Parkea (Zaragoza eta Bartzelona)
Aramendi Manrique, Jose Antonio	1911/08/28	Igeltseroa	JSU	Deustuko kontzentrazio esparrua; 125. LLBB
Arana Recalde, Adrian	1905/02/05	Zeramikaria		Castro Urdialeseko (Kantabria) kontzentrazio esparrua; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 66. LLBB
Armendariz Diaz, Felix	1910/01/14	Trenbide-langilea	UGT	Castejon-Soria trenbidean gatibu lanetan LLBB batean
Arrieta Goiburu, Bernardo	1883/08/20			Lasarteko abiazio-zelaian gatibu lanetan. Bertan hil zen 1936an
Arrondo Insausti, Juan	1916/05/16	Jornalaria		8. Langile Batailoia (Bilbo)
Azcona Garraza, Luis	1920/09/24	Diamanteen espezialista / Musikaria		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 15. LLBB (Larache, Marruekos); 94. SLDB (Larache); 36. LLBB (Tetuan, Marruekos); 49. Disziplina Batailoia
Azcona Guinea, Alejandro	1894/02/27	Igeltseroa	UGT	“B” sailkatu eta kontzentrazio esparru batera bidali
Azurmendi Tormes, Jesus	1912/05/25	Jornalaria	ELA / STV	1. Langile Batailoia
Azurmendi Zabala, Jose Antonio	1917/05/29		JSU	93. Soldadu Langile Zigortuen Diziplinatze Batailoia; 95. SLZDB
Baltasar Echeverria, Pedro	1919/03/15			21. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia
Beguiristain Mugica, Eduardo	1883/10/13	Litografoa		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua, bertan hil zen 1937an
Belardieta Arteaga [Artegui], Gerardo	1917/07/21	Nekazaria		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 11. Langile Batailoia
Bengoechea Goñi, Antonio	1912/04/17	Harakina		Aranda de Dueroko kontzentrazio esparrua (Burgos); 111. Langile Batailoia (Valladolid); 115. Langile Batailoia
Beristain Goenaga, Jose Maria	1918/02/15	Saltzailea	EAJ / PNV	137. Langile Batailoia (Errenteria); 30. SLDB
Beristain Goenaga, Manuel	1919/10/18	Saltzailea	ELA / STV	89. Langile Batailoia (Pasaia)
Blanco Ugalde, Manuel	1920/09/30	Jornalaría	UGT	30. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Sondika)
Bueno Gutierrez, Francisco	1909/06/14	Zeramikaria	UGT	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 63. Langile Batailoia
Caracciolo Aranegui, Alejandro	1918/06/16	Jornalaria	UGT	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparua; 2. Langile Batailoia. Gatibu-lanetan hil zen 1938an
Castresana Eguia, Bautista	1920/06/24	Peoia		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 30. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Sondika)
Cigaran Arrieta, Jose Joaquin	1918/10/21	Ikaslea		Miranda de Ebroko Kontzentrazio esparrua; 38. SLDB (Errenteria); 108. LLBB
Cigaran Arrieta, Tiburcio	1915/06/28	Sukaldaria		Gasteizeko kontzentrazio esparrua; Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; Bortxazko lanak Armada Frankistan “gerra-preso” kategorian
Cotillo Garcia, Palmiro	1918/05/18	Gidaria	JSU	Bortxazko lanak Santander-Mediterraneo trenbidea egiten (Vega del Pas, Kantabria)
del Pozo Brugos [Burgos/Burges], Roberto	1915/07/07	Mekanikaria	PCE	40. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia
Diaz Cristobal, Santos	1913/05/07	Zeramikaria	JSU eta UGT	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 26. LLBB
Echeverría Ameztegui, Celestino	1918/06/05	Jornalaria	UGT	Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); 69. LLBB
Echeverría Mendiola, Jose				Lermako kontzentrazio esparrua (Burgos)
Echeverría Ruiz, Luis	1916/10/07	Bulegaria		Automobilen berreskuratzea (Vigo)
Egaña Aramburu, Manuel	1908/02/08	Arotza		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua, bortxazko lanetan
Egaña Aramburu, Pedro	1915/01/21	Ofizinista	EAE-ANV eta UGT	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 37. LLBB; Automobilak Berreskuratzeko Zerbitzua (Sevilla)
Egaña Larburu, Ladislao	1906/03/16	Txokolategilea	UGT	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 16. Langile Batailoia
Egea Eraso, Pablo	1894/03/02	Jornalaria		77. Langile Batailoia
Elicegui Iraola, Joaquin			PCE	179. Langile Batailoia (Melilla). Bertan hil zen 1939an, Muley Rachid herriko destakamenduan
Elizondo Idarreta, Dionisio	1915/01/26	Nekazaria		Kondena murrizteko gatibu-lanak egin zituen
Erdocia Iribarren, Jose	1912/03/10	Nekazaria	UGT	68. Langile Batailoia
Erdocia Urretavizcaya, Ascensio	1916/07/01	Iturgina		Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); 69. LLBB
Errazkin Iraola, Juan Martin	1909/02/10			Kontzentrazio esparru batean
Esteban Dominguez, Marcos	1899/05/20	Peoia		41. Langile Batailoia (Alagon, Zaragoza)
Fernandez Moran, Jose Antonio	1889/12/24	Militar erretiratua	IR	Bortxazko lanak Bilboko espetxean
Fernandino Goñi, Eduardo	1917/02/18	Jornalaria	UGT	Figeraseko (Girona) kontzentrazio esparrua; Reuseko (Tarragona) kontzentrazio esparrua; 1. SLDB (Punta Paloma, Algeciras); 46. SLDB; 35. SLDB (Son Morey-Arta, Mallorca)
Fernandino Ochoa, Evaristo	1891/10/26	Jornalaria	PCE Euskadi	66. Langile Batailoia (Prat de Llobregat)
Ferran Eizaguirre, Cesar	1908/04/20	Jornalaria	UGT	208. Langile batailoia (Los Barrios, Cadiz)
Galardi Sarriegui, Luis	1915/11/21	Metalurgialaria	UGT	Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); 69. LLBB
Galdeano Gonzalez, Domingo	1902/04/22	Gidaria	IR eta UGT	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 100. Langile Batailoia
Galdos Zapiain, Jose Maria	1911/00/00	Organogilea		90. Langile Batailoia
Galiana Asensio, Cesar	1919/06/29	Zeramikaria	CNT	21. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia; 152. Langile Batailoia (Palentzia); 1. SLDB
Garcia Garcia, Emiliano	1905/01/05	Ikaslea	UGT	41. Langile Batailoia (Alagon, Zaragoza)
Garcia Garcia, Manuel	1899/10/20	Jornalaria	Komunista	41. Langile Batailoia (Alagon, Zaragoza)
Garcia Illera, Martin	1902/01/20	Trenbide-langilea	UGT eta PCE	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Garcia Zamorano, Santiago	1912/08/21	Okina	UGT	Reuseko (Tarragona) kontzentrazio esparrua; 87. SLDB (Errenteria)
Gaztelurrutia Iturriagagoitia, Ignacio	1909/08/08	Jornalaria	UGT	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Gil Portugal, Roque	1914/02/20	Zeramikaria	UGT	Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); 69. LLBB
Gimenez Gorostazu, Miguel	1909/06/05	Ehun-mekanikaria		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 3. Langile Batailoia
Goenaga Arrieta, Santiago	1901/11/29	Nekazaria	UGT	Miguel de Unamuno (Madril) kontzentrazio esparrua; 77. Langile Batailoia
Goicoechea Beobide, Antonio				Automobilak Berreskuratzeko Zerbitzua (Zorroza)
Goicoechea Garmendia, Consuelo			EAB	Falangistentzak alkondarak egitera behartua
Goicoechea Garmendia, Maria Luisa			EAJ / PNV	Falangistentzak alkondarak egitera behartua
Goitia Leizaola, Nicolas	1916/03/18	Igeltseroa	JS	25. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (M'diq, Marruekos); 69. Langile Batailoia
Gomez Gonzalez, Jose			UGT	Bortxazko lanak
Gonzalez Elexpuru, Guillermo	1915/06/25	Jornalaria	EAJ / PNV	Logroñoko kontzentrazio esparrua
Gonzalez Gaban, Bernardo	1918/10/15	Jornalaria	EAE-ANV eta SRI	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 38. SLDB (Errenteria)
Gonzalez Gaban, Juan	1920/05/25	Jornalaria	JSU, JC eta UGT	30. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Sondika)
Gonzalez Garcia, Marcos	1904/08/31	Bidezaina	UGT	Santoñako kontzentrazio esparrua; 177. Langile Batailoia
Goñi Lazcano, Juan	1908/10/07	Jornalaria	UGT	La Arboledako kontzentrazio esparrua
Gordo Olaizola, Ezequiel		Zeramikaria		Santoñako kontzentrazio esparrua; Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 68. Langile Batailoia
Gorospe Caracciolo, Jose	1908/09/10	Moldatzailea	JS eta UGT	Itziarreko (Deba) LLBBan, Deba-Zumaia errepidearen eraikuntzan
Gorospe Egaña, Prudencio	1900/04/28		EAE eta ELA	San Lorenzo (Madril) espetxean bortxazko lanak
Gorostegui Cano, Jose	1908/10/21	Pneumatiko-egilea	EAJ eta ELA	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 14. Langile Batailoia (Albentosa, Teruel / Fraga, Huesca / Katalunia / Toledo / Pirinioak)
Gorostidi Salaverria, Candido	1911/02/22	Jornalaria	UGT	Automobilak Berreskuratzeko Zerbitzua (Zorroza)
Grijalba Merino, Roman	1905/08/09	Trenbide-langilea	PCE	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparruan
Guzman Benedicto, Dario	1902/01/02	Ebanista	PSOE	Kontzentrazio esparru batean
Hernandez Roa, Rafael	1890/10/24	Jornalaria	UGT	77. Langile Batailoia (Estafeta)
Ibañez Toledo, Ramon	1905/08/30	Sukaldaria	UGT	LLBB batean sukaldari lanetan (Valdemoro)
Idigoras Loidi, Antonio	1918/06/18	Jornalaria	UGT	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; “B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Imaz Lasa, Jose Maria		Jornalaria		77. Langile Batailoia (Alcazarquivir, Marruekos)
Inchausti Echeverria, Jose Angel	1914/02/08			Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 76. LLBB (Guadalajara); Miguel de Unamuno kontzentrazio esparrua; 21. SLDB (Zaragoza)
Inchausti Galarraga, Jose Ignacio		Nekazaria		77. Langile Batailoia
Irurtia Ameztoy, Francisco	1892/02/18		UGT	77. Langile Batailoia
Izaguirre Cortadi, Jose Luis	1917/10/08	Jornalaria		Laredoko kontzentrazio esparrua
Izaguirre Ibarguren, Silvestre	1909/02/19	Arotza		Santoñako kontzentrazio esparrua; 68. Langile Batailoia
Izaguirre Tolarechipi, Andres	1916/02/20	Jornalaria	ELA / STV	Laredoko kontzentrazio esparrua
Izaguirre Tolarechipi, Manuel	1917/01/03	Jornalaria	ELA / STV	Medina de Riosecoko (Valladolid) kontzentrazio esparrua; Laredoko kontzentrazio esparrua; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Izquierdo Azpiazu, Isaac	1913/12/13	Ofizinista	PRR	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 37. Langile Batailoia (Cordoba)
Izquierdo Azpiazu, Jose	1910/03/11	Agente komertziala	PRR	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 37. Langile Batailoia (Cordoba)
Juarros Marcos, Feliciano		Elektrikaria		“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Larburu Izaguirre, Hilarion	1914/03/19	Langilea		64. Langile Batailoia
Larumbe Azcune, Faustino		Mekanikaria		Porta Coeli kontzentrazio esparrua (Valentzia)
Larumbe Esparza, Alejandro	1890/01/09	Ehorzle-desinfektatzaiíea		“B” sailkatu eta kontzentrazio esparru batera bidalia
Larumbe Esparza, Francisca	1894/10/04		UGT	Armada Frankistako Nafarroako Bosgarren Brigadaren kuartela garbitzera behartua (Cobreces)
Lascurain Iribarren, Valentin	1913/02/13	Marinela	CNT	Gernikan herriaren berreraikuntzan bortxazko-lanetan
Leibar Iñurrategui, Felix	1888/05/02	Bizargina	EAJ / PNV	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Lema Larumbe, Araceli	1915/03/07		EAB	Armada Frankistako Nafarroako Bosgarren Brigadaren kuartela garbitzera behartua (Cobreces)
Lema Larumbe, Pilar				Armada Frankistako Nafarroako Bosgarren Brigadaren kuartela garbitzera behartua (Cobreces)
Leonet Vicandia, Ignacio	1915/00/00		UGT	San Jan de Mozarrifarreko (Zaragoza) kontzentrazio esparrua; 25. LLBB; 40. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Lugo de Llanera, Asturias)
Lete Lete, Josefa	1903/01/08	Merkatia		Aske gelditu zen Bilboko Gerra Auditorearen garbitzaile gisa lan egitearen truke
Lizarraga Marichalar, Pedro				91. Langile Batailoia (Oviedo)
Lizasoain Izcue, Francisco	1912/12/03	Saltzailea	UGT	76. Langile Batailoia
Loinaz Zabalegui, Ignacio[1135]	1920/08/03	Jornalaría		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua / 30. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Sondika)
Lopez Orive, Sergio	1899/09/09	Metalurgialaria		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 13. Langile Batailoia
Lujambio Lasa, Francisco	1906/08/06	Mekanikaria		Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoi batean
Madurga Jalon, Olegari	1894/03/20			San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Marigil Luzuriaga, Gerardo	1910/04/30	Jornalaria	IR	Leongo kontzentrazio esparru batean
Martin Garcia, Andres	1900/11/10	Jornalaria	UGT	66. Langile Batailoia
Martin Hernandez, Adan “Cacho”	1908/07/23	Gidaria	IR	La Magdalenako kontzentrazio esparrua (Santander); 67. Langile Batailoia (Castellon)
Martin San Miguel, Bernardo	1917/03/12	Jornalaria	UGT	Medina de Riosecoko (Valladolid) kontzentrazio esparrua
Mercero Yarza, Antonio	1910/01/10	Jornalaria	EAJ eta ELA	Bilboko espetxean bortxazko lanetan
Miner Echeverria, Jose Luis	1902/10/15	Jornalaria	PCE	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Moncayo Martinez, Gabriel	1895/03/18	Papergilea	UGT	Santoñako kontzentrazio esparrua; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; 76. Langile Batailoia; 66. LLBB
Mugica Arizmendi, Aniceto	1910/06/18	Jornalaria	UGT	Kontzentrazio esparru batean
Mugica Arizmendi, Jose	1918/03/17	Jornalaria		128. Langile Batailoia
Mugica Celaya, Rafael Gabriel Juan “Gabriel Celaya”	1911/03/18	Ingeniaria		Palentziako kontzentrazio esparrua
Mugica Liceaga, Manuel	1900/10/11	Margolaria	EAJ / PNV	Miguel de Unamuno (Madril) kontzentrazio esparrua; 77. Langile Batailoia (Zaragoza)
Muguruza Lujambio, Felix	1903/11/19	Papergilea	UGT	Lermako kontzentrazio esparrua
Nogues Marticorena, Gabriel Maria	1920/03/23	Jornalaria		Laredoko kontzentrazio esparrua; LLBB batean Sondikako aireportua eraikitzen
Nogues Marticorena, Juan	1915/06/11	Saltzailea / Txoferra	EAJ / PNV	Laredoko kontzentrazio esparrua; Medina de Riosecoko (Valladolid) kontzentrazio esparrua; 16. Langile Batailoia, 40. Langile Batailoia
Nogues Marticorena, Nemesio	1907/12/19	Jornalaria	EAJ / PNV	Madrilen gatibu lanetan
Ocariz Ataun, Emeterio	1893/03/03	Jornalaria	UGT	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia; Medina de Riosecoko (Valladolid) kontzentrazio esparrua
Ochotorena Errauzquin, Eusebio	1897/03/06	Mekanikaria	CNT	Iruñeko “Mugica y Arellano Cia.” enpresan bortxazko lanak
Odriozola Oyarzabal, Antonio	1916/12/05	Okina	Nazionalista	3. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Melilla)
Ogando Lopez de Gauna, Carmelo	1920/01/07	Jornalaria	ELA / STV	104. Langile Batailoia (Zarza de Alange, Badajoz)
Olano Garayar, Juan	1918/01/26	Kontablea	Errepublikazalea	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 21. LLBB; 143. LLBB; 38. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Errenteria)
Olarra Urretavizcaya, Pedro Jose	1909/08/01	Errementaria / mekanikaria	UGT	Medina del Rioseco (Valladolid) kontzentrazio esparrua; 1. LLBB; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Olloquiegui Zabaleta, Gracian	1908/07/08	Jornalaria	ELA / STV
Ortega Sufrategui, Rafael	1901/10/25	Saltzaile ibiltaria		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; Miguel de Unamuno (Madril) kontzentrazio esparrua
Oses Novales, Francisco	1913/00/00	Zeramikaria		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 34. Langile Batailoia (Los Barrios, Cadiz)
Otamendi Olloquiegui, Damian	1908/09/27	Metagailuen muntatzailea	Nazionalista	1. Langile Batailoia (Madril)
Pagola Iriarte, Pedro	1917/11/21	Gidaria / Karrozeroa	JSU eta PC	Gros pilotalekuko kontzentrazio esparrua (Donostia); 38. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Errenteria); 49. SLDB (Madril)
Petriarena Olaciregui, Francisco	1909/00/00	Jornalaria		Nuestra Señora de la Fontcalda-ko (Gandesa, Tarragona) kontzentrazio esparrua; 76. LLBB
Polo Arrieta, Joaquin	1908/03/23	Jornalaria	UGT	104. Langile Batailoia (Zarza de Alange, Badajoz)
Polo Ortiz de Urbina, Isidoro	1902/04/04	Zeramikaria	PSOE/JS / SRI	Santoñako kontzentrazio esparrua / San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua / 40. Langile Batailoia / 200. LLBB
Puente Serna, Gregorio		Kontablea		Cudilleroko kontzentrazio esparrua; Santoñako kontzentrazio esparrua, Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 78. Langile Batailoia; 1. LLBB; 208. LLBB
Recondo Mugica, Juan Jose	1919/00/00	Merkataritzako peritua	EGI	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; gatibu lanak Ablitaseko aireportua eraikitzen eta Ebroko hildako soldaduak hilobiratzen; Miguel de Unumuno (Madril) kontzentrazio esparrua; 1. SLDB; 22. SLDB; 93. ZSLDB; Heras de las Torreseko (Cadiz) kontzentrazio esparrua; 52. SLDB
Redondo Navarro, Mariano	1918/05/14	Telefonista /	Nazionalista	Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 12. SLDB (Ceuta)
Rodríguez Hernandez, Jose	1907/05/09	Jornalarla		125. Langile Batailoia (Torroella de Mlntgrl, Gerona)
Rodriguez Mazuelas, Feliciano	1901/00/00	Irakaslea	IR eta UGT	“B” sailkatu eta kontzentrazio esparru batera bidalia
Rodriguez Villegas, Arturo	1902/01/02	Kobratzallea		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazlo esparrua; Miranda de Ebroko kontzentrazlo esparrua; 2. Langile Batailoia (Olartzun)
Ruiz Azurmendi, Tiburcio	1907/06/27	Jornalarla		2. Langile Batailoia (Carabanchel); 4. Espezlallsten Langile Batailoia (Zorrotza, Bllbo)
Ruiz Lizarraga, Julio	1902/09/27	Zapatagllea	IR	Langile Batailoi batean
Sagarna Gurmendi, Ramon	1910/10/22	Jornalarla	JSU	Miranda de Ebroko kontzentrazlo esparrua; 23. Langile Batailoia; 76. Langile Batailoia (Errenterla)
San Jose Sanz, Luis	1902/08/25	Jornalarla		94. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Larache, Marruekos)
Sanchiz Soto, Carlos	1917/07/25	Jornalarla	UGT	38. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Errenterla)
Santin Fernandez, Ramon	1885/09/30	Jornalarla		Miranda de Ebroko kontzentrazlo esparrua
Sanz del Castillo, Martin	1902/11/05	Zeramlkarla	UGT	Santoñako kontzentrazlo esparrua; San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazlo esparrua; 40. LLBB; 200. LLBB
Sanz del Castillo, Vicente	1898/10/27	Jornalarla	UGT	77. Langile Batailoia
Sanz Peñalva, Valeriano	1905/11/27	Trenblde-langilea		Langile Batailoi batean
Sarasola Goenaga, Tiburcio	1908/06/07	Jornalarla		69. Langile Batailoia (Salinas de Medlnacell, Sorla)
Sarasola Zabaleta, Sebastian	1909/00/00			75. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia
Sarobe Yeregui, Pedro	1913/07/29	Nekazarla		16. Langile Batailoia
Sarriegui Larburu, Felipe	1916/05/01	Meatzarla		Miranda de Ebroko kontzentrazlo esparrua; Mlguel de Unamuno (Madrll) kontzentrazlo esparrua; 92. Soldadu Langile Zlgortuen Diziplinatze Batailoia
Sarriegui Larburu, Pedro	1906/05/27	Jornalarla	ELA / STV	Bortxazko lanak Gljoneko enpresa batean
Sarriegui Larburu, Ramon	1919/11/07	Jornalarla		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazlo esparrua
Serrano Moreira, Cayetano	1918/04/20			65. Langile Batailoia (Valentzla)
Sevillano Idiazabal, Eusebio	1919/12/15	Ile-apalntzallea		Reuseko (Tarragona) kontzentrazlo esparrua; 1. SLDB (Palma de Mallorca)
Sevillano Idiazabal, Jose Maria			PCE	90. Langile Batailoia (Asturlas)
Sevillano Idiazabal, Rafael		Iturgina	UGT	Medina de Rioseco-ko (Valladolid) kontzentrazio esparrua
Sevillano Idiazabal, Ramon	1916/06/23	Jornalaria		76. Langile Batailoia (Errenteria)
Telleria Arbelaiz, Juan	1905/06/16	Udal langilea	PCE	104. Langile Batailoia (Zarza de Alange, Badajoz)
Telleria Olaran, Felix				Langile Batailoi batean (Kantabria)
Ugalde Olarra, Ramon	1917/10/23	Peoia		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 69. Langile Batailoia (Salinas de Medinaceli, Soria); 6. Langile Batailoia (Algeciras, Cadiz)
Uranga Garmendia, Maximo	1905/04/13	Jornalaria	UGT	Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia)
Urdangarin Perez, Eleuterio	1917/03/02			30. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Sondika); 51.SLDB (Oiartzun)
Usabiaga Aguirre, Jose Agustin	1908/07/09	Jornalaria		13. Langile Batailoia (Cortes)
Usabiaga Jauregui, Marcelo	1916/10/16		PCE	Arruan bortxazko lanetan
Velez Achucarro, Jose	1916/01/01	Iturgina	Nazionalista	91. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoia (Las Palmas)
Vicente Artigas, Jose	1918/12/30	Papergilea		11. Langile Batailoia
Zaldua Vergara, Jose Maria	1909/06/23	Galdaragilea	UGT	105. Langile Batailoia
Zapiain Ataun, Jose	1915/11/17	Jornalaria		Camposancoseko kontzentrazio esparrua (Galizia); San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua;91. Langile Batailoia (Oviedo)
Zapiain Elizondo, Francisc	1882/09/24	Jornalaria	UR eta UGT	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia
Zubeldia Araquistain, Fernando	1911/07/18	Tindatzailea	UGT	“B” sailkatu eta LLBB batera bidalia (Jerez de la Frontera)
Zubeldia Egaña, Toribio	1917/03/28	Metalurgialaria		Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrua; 6. SLDB (Algeciras) 215. Langile Batailoia (Laracheko aerodromoa, Marruekos)
Zubeldia Urrestarazu, Lucas	1912/07/28	Errementaria	UGT	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; Deustuko Unibertsitateko kontzentrazio esparrua; 165. LLBB (Quintanilla de Yuso, Leon); Oviedoren berreraikuntzan bortxazko lanetan
Zubeldia Urrestarazu, Marcos	1909/12/24	Errementaria		San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua
Zubimendi Martiarena, Jesus	1899-05-23	Organista	EAJ / PNV	San Pedro de Cardeña (Burgos) kontzentrazio esparrua; Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoi batean

 

 

4.6.2. Gatibu-lan, espetxe eta kontzentrazio-esparruetan hildako Hernaniarrak

 

         Espetxeak, kontzentrazio esparruak, Langile Batailoiak... hauek denak erregimenaren aurkakoen garbiketa fisiko zein psikologikorako eremu izan ziren. Bertako bizi baldintza deitoragarrien edota tratu-txarren ondorioz, asko izan ziren hauetan bizia galdu zutenak. Hots, muturreko higadurara/ahultzera kondenatzen zituzten.

         Hortaz, garbiketa selektiboa zen eta, heriotza, fusilamenduez haratago, gatibutasunaren forma ezberdinetan sorrarazi eta baliatzen zen. Nuñez Diaz-Balart-ek (2005) azaldu bezala, zeharkako bideak ziren erabilienak: goseak, nekeak eta hotzak eragindako gaixotasunak (tuberkulosia eta tifus exantematikoa, esaterako) batuta eta denboran luzatuta, balarik gabeko hilketak eragiten zituen^[1136]. Hernaniren kasuan, presondegi, kontzentrazio esparru edota Langile Batailoietan hildako 8 pertsona identifikatu ditugu. Hauetako gehienak baldintza txarrek eragindako gaixotasunen ondorioz hil ziren arren, kasu batzuetan arrazoiak ez dira hain argiak. Izan ere, “bat-bateko garun hemorragiak” bezalako gertaerek heriotzaren atzean kausa ez-naturalak egon izana ere iradoki dakiguke.

Altolaguirre Camarero, Bartolome Jesus “El Manco”

         Antzuolan jaio zen 1906eko abuztuaren 24an. Hernaniko militante ezkertiarra zen, izan ere, Errepublika garaian Izquierda Republicana alderdira, UGT sindikatura eta Juventudes Socialistas Unificadas antolakundera afiliatuta baitzegoen^[1137]. Gerrak eztanda egitean Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara borrokatu zuen miliziano gisa. Bertako kide ugari bezala, Dragones batailoi sozialistan engaiatu eta Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan borrokatu zuten. 1937ko abuztuan, Santander hirian errenditu eta frankistek atzitu egin zuten. Orduan, espetxeratu eta Lermako (Burgos) kontzentrazio esparrura eraman zuten. Ditugun datuen arabera bertan hil zen 1938ko urtarrilaren 31n, baina heriotzaren kausak ez dira argiak^[1138].

Arrieta Goiburu, Bernardo

         1883ko abuztuaren 20an Idiazabalen jaioa^[1139]. Gerra hasi zenean Hernaniko Portu auzoan bizi zen Maria Inchausti Oñativia emaztea eta zazpi seme-alabekin batera. Zutabe kolpistek Urnietatik herriaren aurkako erasoaldia abiatu zutenean ez zuten ebakuazio deia jarraitu. Ondorioz, frankistak Hernanin sartzean Lasarteko abiazio-zelaia berreraikitzeko derrigorrezko lanetan jarraitu zuten. Lanean ari zela izandako istripu baten ondorioz hil zen 1936ko irailaren 23an, 1945 urtean Maria Inchausti alargunak pentsio bat jasotzeko burututako dokumentu baten arabera^[1140].

 

Hernaniko alkatearen komunikazioa,
Eduardo Beguiristainen heriotza ziurtatzen. (hua).

 

Beguiristain Mugica, Eduardo

         1883ko urriaren 13an Tolosan Jaioa. Casimira Matesanz emaztearekin, honen ama Vicenta Benitorekin eta Julian zein Ignacio semeekin batera Lasarteko Kale Nagusian bizi zen. Jesus semea ere kale berean bizi zen bere emazte Bernarda Zubizarretarekin batera. Beguiristain-Matesanz familiak herria utzi behar izan zuen Gerra Zibilaren harira, militante politiko nabarmenak baitziren herrian, eta semeak miliziano gisa baitzebiltzan. Ondorioz, Bizkaian bilatu zuten babesa hasiera batean^[1141].

         Eduardo Beguiristain Santanderren atzitu eta San Pedro de Cardeña monasterioko (Burgos) kontzentrazio esparruan sartu zuten. Bertako bizi baldintza gogorren ondorioz, gaixotu eta 1937ko azaroaren 7an hil zela dirudi. Bere gorpua probintzia bereko Carcedo herrian hilobiratu zuten. Hain zuzen ere, hala adierazi zen:

         “El día 7 de Noviembre del año 1937, habiéndosele administrado los sacramentos de Penitencia y Extremaunción, falleció en este Campo de Concentración de prisioneros de guerra de San Pedro de Cardeña, Eduardo Beguiristain Múgica, casado, de 53 años de edad, hijo de José y Juana, natural de Tolosa (Guipuzcoa) con residencia en Lasarte Hernani (Guipuzcoa).

         Se le enterró en el Cementerio de Carcedo de Burgos.^[1142]"

Beristain Zubeldia, Angel

         Azpeitian jaioa baina Hernaniko bizilaguna, Elkano kalean bizi zen Errepublika garaian. 1943ko abuztuaren 6an hil zen Ondarretako kartzelan, bertan preso zegoela^[1143]. Aurretik, urte bereko urtarrilean Erantzukizun Politikoen Epaitegian Auzitegi frankistek bere aurkako eginbideak burutu zituzten errepublikarra izateagatik, baina kausa hau artxibatu egin zen.

Calderon Exposito, Eduardo

         Ikus auzitegi militarretan epaitutakoen atala.

Caracciolo Arancegui, Alejandro

         Hernanin jaio zen 1918ko ekainaren 16an. Gerra aurretik Florida auzoan bizi zen Elvira eta Celestino gurasoekin eta anai-arrebekin batera. Zutabe kolpistak Hernanira iristean familiak etxea atzean utzi eta Euskal Herriko mendebaldean bilatu zuen babesa^[1144]. Alejandro gazteak Hernanin lubakiak eraikitzen jardun zuen milizianoekin batera gerraren lehen asteetan. Bizkaira joan zirenean, ordea, Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen. UGTko afiliatu ere bazen^[1145].

         Kantauriko hegia matxinoen esku erortzean, 1937ko uda eta udazkena bitarteko uneren batean Alejandro atzitu eta San Pedro de Cardeñako monasterioko (Burgos) kontzentrazio esparrura eraman zuten. 1937ko urrian Gasteizko Presoen Sailkatze Batzordetik igaro ostean gatibu lanetara bideratu zuten, zehazki, 2. Langile Batailoira. Horrela, 1938 abenduan Madrilgo frontean bertan egon ziren lanean preso hauek. Hiri unibertsitatea izeneko auzoan zirela, gerra ekintza baten ondorioz Alejandro lurperatuta gelditu eta itota hil zen. Bere gorpua berreskuratu eta Leganeseko ospitale militarrera eraman bazuten ere, medikuek bere heriotza ziurtatu besterik ezin izan zuten egin gabon egunaren bezperan^[1146].

Egaña Escudero, Jose Bernardo

         1901eko martxoaren 8an Urnietan jaioa. Gerra aurretik Hernaniko Portu auzoan bizi zen Maria eta Jose Antonio gurasoekin eta Jose Maria anaiarekin batera. Zutabe kolpisten hurbiltzearekin, anaiak eta aitak Hernanin geratzea erabaki bazuten ere, Jose Bernardok amarekin batera Bizkaian bilatu zuen babesa^[1147]. Kantauriko hegia erortzean, Jose Bernardo atzitu eta Santoñako kartzelara eraman zuten preso. Bertako bizi baldintza txarren ondorioz hil zen Gerra Presoen Ospitale Militarrean, 1937ko irailaren 29an^[1148].

Elicegui Iraola, Joaquin

         Hernanin jaioa, baina gaztea zela gurasoekin batera herria utzi zuen. Hainbat bizitokitan egon ostean Durangon ezarri ziren. Gerra Zibilak eztanda egitean, Ramon anaia bezala PCE alderdiko kidea zen. Horregatik, honen baitan eratutako MAOC 1. Batailoian engaiatu zen, Larrañaga izenez era ezagutzen zena. Zehatzagoak izateko, honen baitako hirugarren konpainian aritu zen, Lenin izenekoan^[1149].

         Kantauriko hegia matxinoen esku erortzean atzitu eta espetxeratu egon zuten. Sailkapen Batzorde batetik igaro ostean, “B” motako preso gisa identifikatu eta gatibu lanetara bideratu zuten. Horrela, 1939ko uztailaren 3an, Melillako 179. Langile Batailoiean zela hil egin zen. Zehazki, Muley Rachid herriaren ondoan zegoen destakamendu militarrean. Melillan egin zuten bere heriotza ziurtagiria, eta honetan, heriotzaren arrazoia “garun hemorragia (bat-batean)” izan zela adierazten da^[1150]. Hortaz, nahiz eta atal honetan sailkatu dugun, heriotzaren kausa ikusita baliteke honen atzean kausa ez-natural bat egon izana.

 

Joaquin Elicegui Iraola Melillako hilerrian
hilobiratzea. (Melillako Erregistro Zibila).

 

Zubiria Fica, Gregorio

         Ikus auzitegi militarretan atala.

 

 

4.6.3. Erbesteko kontzentrazio esparruak

 

         Gerra Zibilaren hasieratik bertatik Frantziar Estatuaren betekizuna izan zen mugaldeak zaintzearena. Hain zuzen ere, 1936ko uztailean bertan, Pirinio Garaietako prefetak Espainiako barne ministroari erbesteratuen inguruko hainbat erabaki adierazi zizkion ohar baten bitartez. Horien artean, egoera irregularrean zegoen atzerritar oro atxikiko zutela jakinarazi zion, haien egoera zehazteko. Frantziako Estatura ihes egin zuten lehenak Gipuzkoarrak izan ziren, Irun eta Donostiako hiriak kolpistek hartu ostean. Lehen olatu hauetako askok Hego Euskal Herrira itzultzea lortu zuten arren, 5.000 inguru bertan geratu ziren. Egoera honen aurrean, 1936ko abuztuan Garona eta Loira arteko departamentuetara bideratu zituzten gizabanako hauek^[1151].

         Iparraldeko Frontea erortzean ere bigarren olatu batek Frantziara egin zuen ihes. Kasu honetan, gizonezkoak (lan egin zezaketenak soilik) kanporatzeko erabakia hartu zuen gobernuak. Ondorioz, Kataluniara joan behar izan zuten askok eta askok. 1937ko irailean baina, Behe Pirinioetako (egungo Pirinio Atlantikoak) departamenduak adierazi zuen errefuxiatu guztien derrigorrezko aberriratzea burutuko zela. Hots, hasieratik izan zen Frantziar gobernuaren nahia errefuxiatu guztiak haien lurraldeetara bueltatzea. Era berean, lehen unetik burutu zuten gizabanako hauen gaineko kontrol eta zainketa.

         Gainera, erbesteratze mugimenduak hasi ziren lehen hilabeteetatik, Frantziar gobernuak arreta berezia jarri zieten joera anarkista izan zezaketen haiei, eta “nahi gabeko pertsona”^[1152] gisa izendatu zituzten ekintza iraultzaileak egin zituztenak. Prentsaren bitartez ere errepublikar errefuxiatuen inguruko irudi zehatz bat zabaldu zen, adibidez, L'Emancipation Nationale aldizkarian hurrengo azala argitaratu zuten:

         “Erretiratzen ari den armada marxistak Frantzia inbaditu du. Jauna babestu gaitzazu izurritetik!^[1153]”.

         Mota honetako adierazpenen bitartez, Gerra Zibilaren inguruko irudi zehatz bat zabaltzeaz gain, errepublikarren inguruko susmoak zabaltzea eragin zuten^[1154].

         1938ko apirilean, Aragoi Goialdeko okupazioa gertatu zenean, hirugarren errefuxiatu olatu bat hasi zen iristen Frantziar Estatuko mugetara. Egoera honen aurrean, Frantziar gobernuak hainbat dekretu eta arau aldarrikatu zituen. Lehena 1938ko apirilaren 14koa izan zen, Frantziara iristen ari zirenak behatu eta kontrolatzeko helburua zuena:

         “Ekintza metodiko, kementsu eta azkarra eramatea, gure herrialdea nahi gabeko [Indésirables] elementu atzerritarretik libratzeko^[1155]”.

         Aste batzuen ostean, maiatzaren 2an, beste dekretu baten bitartez egoera irregularrean zegoen atzerritar oro zaintzapean bizitzea ezarri zuen. Honek esan nahi zuen, administrazioak ezarriko zuela atzerritarren bizitokia. Era berean, isunak eta kartzela-zigorrak egotzi ziren hau betetzen ez zutenentzat. Azkenik, 1938ko azaroaren 21eko Dekretuaren bitartez, bizitokia ezartzeaz gain, barneratze-zentroetan sartzea aldarrikatu zen^[1156].

         Gerra Zibilaren azken hilabeteetan jada agerian geratu zen kolpistek lurralde guztiak bereganatuko zituztela. 1938ko uztailean hasitako Ebroko gudua amaitu zenean, Kataluniarako bidea matxinoen erasoaldiari zabal gelditu zitzaion urtearen amaieran. Gauzak horrela, 1939ko urtarrilean Bartzelona okupatu zuten, biztanleriaren atzera-egite masiboa eragin zuena, Frantziako mugarakoa preseski. Muga hauetara iristea lortu ez zuenik ere bazegoen, hain zuzen, Pirinioak zeharkatzea ez baitzen bide samurra, are gutxiago urtarrileko giro hotzean^[1157].

 

L’Emancipation nationale. (1939/02/10ekoa).

 

         Denbora gutxian jende-saldo batek bete zituen mugetako kontrolak, mota guztietako pertsonez osatutakoa: haurrak, helduak, emakumeak, gizonak... gudari edota milizianoez gain. Frantziar gobernuak baina, ez zien atea ireki nahi izan. Egun batzuen ostean biztanleria zibilari mugak ireki arren, Errepublika kanpo-laguntza guztietatik baztertu zuten, eta hala garatu errefuxiatuekiko politika handik aurrera ere. Kalkulatzen da, Kataluniaren okupazioaren osteko olatuan, 500.000 pertsona inguru iritsi zirela Frantziako mugetara^[1158].

         Pertsona hauetako asko Kataluniarekin mugetan zeuden hondartzetan kontzentratu zituzten: Argeles surMer, Barcares eta Saint Cyprien esparruetan batik bat. Milizianoen kasuan, desarmatu eta barneratze-lekuetara eramaten zituzten. Betiere, Espainiara bueltatzeko gonbidapenarekin. Errepresio mota hau bi bidetatik hasi zen garatzen: esparruak eraikitzea eta errefuxiatuak antolatzea departamentuetan. Euskaldunen kasuan, Argeles sur Mer esparruan kontzentratu zituzten gehienak hasiera batean. Hain zuzen, honen barnean “Gernika-Berri” izendatu zuten espazioa zegoen. Hain zuzen ere, errefuxiatuak haien artean babesteaz gain haien artean antolatzeko modua aurkitu zuten alanbre-hesien artean.

         1939ko martxoan Gurs izeneko esparruaren kokatzea izendatu zen. Gurs kontzentrazio-gunean, hain zuzen, “Gernika-Berri”-tik eta besta hainbat esparrutatik 15.000 errefuxiatu inguru lekualdatu ziren. Gurs-eto esparruak Bancares-en eskema bera jarraitzen zuen: laukizuzen handi bat, irloteetan banatua eta barrakoiez osatua. Gurs-eko kontzentrazio esparruko preso gehienak gizonak baziren ere, emakumeak eta haurrak ere egon ziren. Adibidez, Hernaniko Santin Calderon familiako kideak. Eufrasia ama haurdun zegoen Kataluniarik ihes egin eta Argeles-sur-Mer herriko kontzentrazio esparruan giltzaperatu zutenean, Maria eta Francisca alaba nerabeekin batera. Eufrasiak haurdunaldian arazoak izan zituen eta, ondorioz, herriko zezen-plazara lekualdatu zuten. Gutxira ordea, familiako lau kideak tren batean sartu eta Gurs-eko kontzentrazio esparrura eraman zituzten.

         Udan zehar, esparru hauek apur bat hustu ziren: aberriratzeak eman ziren, beste herrialdetarako espedizioak burutu ziren eta, azkenik, Langile Konpainietan sartu zituzten beste asko. Era berean, Bigarren Mundu Gerraren testuinguruan, konpainia hauek desegin zituzten alemanek, eta haien esparruetara bidali zituzten hainbat pertsona. Hauetako batzuk sarraski-esparruetara [Vernichtunslager] zuzendu zituzten, Mauthausen-ekoa adibidez^[1159].

         Era berean, Espainiara itzuli zirenek errepresio bortitza jasan zuten: asko eta asko mugan bertan atxilotu eta epaiketa sumarisimoak egiten zizkieten. Ondorioz, espetxe-zigorrak, gatibu lanak edo heriotza bera jasan zituzten. Santiago Goenaga Arrieta nekazari hernaniarra esaterako, frantziar kapitulazioa eta gero Hego Euskal Herrira itzuli eta unean bertan atxilotu zuten. Gerra kontseilua burutzen zen bitartean gatibu lanak egiten eduki zuten preso eta epaian Defentsa Batzordearentzat lan egin eta milizianoa izatea egotzi eta gero 12 urte eta egun bateko espetxealdira kondenatu zuten.

         Aipaturiko atzerrirako espedizioen kasuan, askok egin zuten Amerikara bidea egiteko eskaria. Adibidez, Jesus Beguiristain hernaniarra Frantziako Estatua naziek inbaditu zutenean alderdi komunistaren aginduz Mexikon errefuxiatu behar izan zen, baina Bigarren Mundu Gerraren amaieran berriro Frantziako Estatura itzuli zen eta frankisten aurkako borroka klandestinora batu zen, dokumentu faltsifikatzaile gisa.

         Beste askok, ordea, ez zuten eduki baliabide eta aukerarik itsasontzi-txartela ordaintzeko edota antolakunde Eusko Jaurlaritzak, Gobernu Errepublikarrak edota antolakunde politiko ezberdinek antolatutako errefuxiatu sareetan txertatzeko. Ondorioz, Frantziar Estatuan bizitzen ezartzea beste aukerarik ez zuten izan, eta Bigarren Mundu Gerraren gorabeherak pairatu zituzten. Hori izan zen Florentino Goicoechearen kasua: aipatu ditugun Langile Konpainietan hasi zen lanean. Juan Jose Recondo Mugica, berriz, Belgikako mugara bidali zuten gotorlekuak egitera, baina Alemania Naziaren erasoaldiak hastean ihes egitea beste aukerarik ez zuen izan, polizia frantsesetik hasieran eta frankistengandik gero, Portugalera iristea lortuz. Salazar diktadorearen poliziak atzitu eta Espainiar Estatura kanporatu zuen. Bertan, atxilotu egin zuen polizia frankistak eta 1945a arte ezin zen aske geratu. Luis San Jose Sanzen kasuan, Gurs-en egon zen preso eta bertatik irteteko Britainia Handiko armadarentzat lan egitera joan zen Loira ibaiaren bokalera. Azkenik, Juan Manuel Larburu eta Manuel Iturrioz Comète sareko mugalariek ere gisa honetako Langile Konpainietan jardun zuten lanean, hauek desegin ostean Ipar Euskal Herrian ezarri eta hegazkinlari aliatuak laguntzeko sarera batu aurretik.

         Baina aipaturiko alemaniar kontzentrazio esparruak pairatu zituzten hernaniarrak ere egon ziren. Marcelo Vazquez, Poloniako Stalag batean giltzaperatua izan ostean Mauthausen-eko kontzentrazio esparrura eraman zuten eta bertan erail zuten 1941 urtean. Juan Manuel Larburu hernaniarra ere, Frantziako hainbat kontzentrazio esparruetatik igaro ostean Iparralden geratu zen bizitzen. Comète sarean hartu zuen parte bertatik, baina Gestapo polizia alemaniarrak atxilotu eta alemaniar kontzentrazio-esparruetara bidali zuten. Hain zuzen, Flossemburg-eko esparruan hil zen. Hala ere, Gurs-eko esparruan bertan ere hildako hernaniar bat egon zen: Jesus Echarri Zuluaga, hain zuzen.

 

 

4.6.3.1. Erbesteko kontzentrazio esparruetan egondako Hernaniarrak

 

Alcain Olloquiegui, Santiago

         1903ko uztailaren 25ean Urnietan jaioa. Agustin eta Roberta gurasoekin batera Lasartera bizitzera joan zen nerabe zela^[1160]. Gerra Zibila hastean Gipuzkoa Errepublikarrari leial mantendu zen. UGTko kide izanik, mobilizazio deiari kasu egin eta Lasarteko hipodromoan abiazio-zelaian hasi zen lanean. Hala ere, 1936ko irailean lan hauek utzi eta Bizkaian bilatu zuen babesa. Orduan, Sondikan ezarri zen aerodromoan lan egiten jardun zuen hurrengo hilabeteetan^[1161].

         1937ko udaberrian, halaber, armada frankistak Euskadiko Gudarostearen defentsa sistemak hautsi ostean Kantauriko hegiaren mendebaldera ihes egin behar izan zuen Santiagok. Atzerakada honetan itsasontzi batean ebakuatua izateko txartel bat lortu zuen, Frantziako Estatua gurutzatuz eta Katalunian errefuxiatu gisa ezarriz. Errepublikari leial mantentzen ziren eskualde hauetan bizi izan zen Santiago, baina Armada Errepublikarrak Ebroko bataila galdu eta Katalunia matxinoen bereganatzear zutela, berriro ere muga zeharkatu behar izan zuen. Milaka errefuxiatu errepublikarrei jazo bezala Frantzian atxilotu eta kontzentrazio esparruetara eraman zuten. Hasiera batean, Argeles herriko hondartzan izan zuten preso, eta Gurseko esparruan beranduago^[1162].

         Bigarren Mundu Gerraren testuinguruan, Frantziar Estatuak nazien aurrean kapitulatu aurretik kontzentrazio esparrutik ateratzea lortu zuen, baina ez zen Euskal Herrira itzuli. Soledad Gonzalez errefuxiatu asturiarrarekin ezkondu zen eta Marseilla hirian (Bouches-du-Rhone) bizi izan ziren.

Alcorta Chinchurreta, Ignacio

         1904eko abenduaren 14an Hernanin jaioa. Oriara joan zen bizitzera bertako lan industrietan lan egiteko, Gizaldiberri etxean ezarriz. 1934ko urriko greban parte hartu zuen, Juventudes Socialistas-eko militante izanik. Atxilotuta egon zen 1936ko amnistia legea atera arte. Gerra Zibila hasi arte tornulari gisa egin zuen lan, orduan, Lasarteko abiazio-zelaian lan egitera igaroz. Era berean, MAOC Oria miliziano taldean eman zuen izena.

         Borrokan aritu zen Iparraldeko Frontea erortzear zela itsasoz ihes egitea lortu zuen arte. Orduan, Kataluniara pasa eta denbora batez Gerra Industrian aritu ostean aire-armada Errepublikarrera pasa zen. Frontea erortzearekin batera, Perpingnan-era jo zuen. Barcares eta Arles sur Tech kontzentrazio esparruetatik pasa ostean Gurs-ekora lekualdatu zuten. Bertako fitxan UGTko afiliatua dela adierazten da.

         Gurs-etik Langile Konpainia batekin atera zen, tornulari gisa Arudy herriko industrietara bideratu zutelarik. Ordutik aurrera Frantziar Estatuan jarraitu zuen bizitzen Basilisa Mugica Uria emaztearekin eta seme-alabekin batera. Gainera, herria utzi behar izan zutela baliatuz bere etxeko ondasun guztiak konfiskatu zizkieten^[1163].

 

Ignacio Alcorta Chinchurreta.
(Archivo fotográfico Fundación Pablo Iglesias).

 

Aldasoro Sagastume, Luis

         1908ko maiatzaren 23an Hernanin jaioa, Eduarda Artolarekin zegoen ezkondua eta gerra hastean bi alaba zituzten, Agustina eta Josefa izenekoak^[1164]. UGT sindikatuko kide zen, eta estatu-kolpe saiakeraren berriak Hernanira iritsi zirenean Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen, bere hainbat anaiek egin bezala. Gipuzkoaren defentsan ere hartu zuen parte Milizia Popularretako kide gisa. Beranduago, Euskadiko Gudarostea antolatuz joan zen heinean honen Auto Blindatuak indar militarreko partaide izan zen^[1165].

         1937ko uda eta udazkena artean, Kantauriko hegiko azken erresistentzia guneak erortzear zirela, itsasontziz ihes egitea lortu zuen. Frantziar Estatua gurutzatu ostean Katalunian lortu zuen babesa. Hala ere, 1938 amaieran Kataluniar lurraldea ere erortzear zela Frantziara egin zuen ihes milaka pertsonekin batera. Bertan baina, agintarien aginduz indar polizialek atxilotu egin zuten eta Saint-Cyprien herriko kontzentrazio esparruan sartu zuten. Beranduago Gurs-eko esparrura lekualdatu zuten^[1166].

Ampudia Julvez, Martin

         Lasarten jaioa. Gerra Zibilak eztanda egitean Bilbon bizi zen, bertako industrian lan egiten zuen 16 urteko gaztea zen gara haietan. Gerra hotsak Bizkaiko hiriburura iritsi zirenean Errepublikaren defentsaren borrokara batzeko mobilizazio deiari kasu egin zion eta UGTren baitan antolatu ziren Fulgencio Mateo eta Indalecio Prieto batailoi sozialistetan borrokatu zuen. Azken honekin, gainera, Candido Sasetaren gidaritzapean matxinoen esku zegoen Oviedo hiriburua berreskuratzeko erasoaldian parte hartu zuen. Bertan, ezkerreko hankan zauritu zuten eta, ondorioz, elbarri izendatu zuten.

         Frontean jasandako zauri hau izan liteke itsasoz ebakuatzeko arrazoia 1937ko udaberrian edo udan zehar. Frantziako Estatua gurutzatu ostean Katalunian errefuxiatzea lortu baitzuen. Bertan baina, gidari izateko gai zela ondorioztatu ostean, medikuek Armada Errepublikarrarentzat funtzio hauek betetzen jardun zuen Gerra Zibilaren azken hilabeteetaraino. Katalunia matxinoen esku erori zenean, 1939 hasieran, Frantziako Estatura gurutzatu behar izan zuen, non miliziano izateagatik hasiera batean Saint-Cyprien herrian itsasertzean eraikitako kontzentrazio esparruan giltzaperatu zuten. Beranduago, Gurs-ekora lekualdatu zuten. Esparruko fitxan zehazten da momentu hartan 19 urte zituen Martin Ampudia CNT sindikatura afiliatua zegoela^[1167]. Esparrutik atera zen data zehatza ezagutzen ez badugu ere, badakigu kartzelan egon zela, gutxienez, 1941ean. Lehenik, martxoaren 20tik 26ra bitarte Huescako Espetxe Probintzialean. Ostera, 26tik 27ra Zaragozako Espetxe probintzialean^[1168] Azken honetatik Miranda de Ebroko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten, ondoren, Langile Batailoietara zuzentzeko. Dakigunez, 1942ko abuztuan 35. eta 46. Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoian egon zen.

Arbide Arrizabalaga, Nicolas

         Hernanin jaioa, Altzara bizitzera joan zen gerra aurretik^[1169]. Gidari-mekanikaria ofizioz, gerra aurretik UGT sindikatuko kide zen eta honen mobilizazio deiari kasu eginez Fronte Popularreko milizietara batu zen hasiera batean. Eusko Jaurlaritza eratu zenean gerra esfortzurako mobilizatutako industrientzat gidari lanak egitera pasa zen. Bizkaia matxinoen esku erori zenean baina, itsasoz ebakuatzea lortu zuen errefuxiatuetako bat izan zen, baina Katalunian borrokan jarraitzeko hautua egin zuen eta JSUren garraio arduradun funtzioak bete zituen gerra amaitu arte.

         Orduan, milaka errefuxiatuk bezala muga zeharkatu eta Frantziako Estatura igaro behar izan zuen. Hiru urteko ihesaldi eta borrokek Nicolas Arbideren osasuna asko kaltetu zuten eta nahiz eta hasieran Argeles-sur-Mer herriko hondartzan izan zuten preso, gutxira Perpignan hiriko ospitale batean ospitaleratu behar izan zuten, tuberkulosiak jota baitzegoen. Bertatik baina, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten. Hala ere, gutxira Kanbon zegoen Asantza ospitalera eraman zuen zeukan gaixotasuna eta^[1170].

Astiazaran Sagastume, Jacinto

         1904ko uztailaren 4an Amezketan jaioa. Maria arrebarekin batera Hernanira bizitzera etorri zen 1928an, eta honen senar Jose Manuel Usabiaga eta seme-alabekin batera bizi zen Florida auzoan^[1171].

         Gerrak eztanda egitean, arreba eta honen familiarekin batera Bizkaian babesa bilatzea erabaki zuen peoi-marmolari honek. Gutxira, ordea, Euskadiko Gudarostean engaiatu zen hernaniar ugari biltzen zituen Dragones batailoi sozialistan. Hala ere, Arrasateko frontean borrokan zela zauritu egin zuten eta ezgaitasun osoa eman zioten ondorioz. Zauri hauek Jacintoren osasuna larriki kaltetu zuten, bai Bizkaian izan zuen egonaldian eta baita itsasoz ebakuatu eta gero Katalunian errefuxiatu zenean ere. Ondorioz, tuberkulosiaz gaixotu zen.

         Gerraren ondorioz Kataluniatik berriro ere ihes egin behar izan zutenean Argeles-sur-Mer herriko kontzentrazio esparruan giltzaperatu zutenean, gutxira, Perpignan hiriko ospitale militarrean ingresatu behar izan zuten. Aldi batera Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zuten, baina aldi honetan ere ospitaleratu egin zuten gutxira. Kasu honetan, Bidarteko La Roseraie hotelean Eusko Jaurlaritzak antolatu zuen ospitalean^[1172].

Beguiristain Matesanz, Jesus

         Ikus gerraosteko erresistentziaren atala.

Beroitz Sarobe, Jose

         Merkataria ofizioz, 1891ko martxoaren 16an jaio zen Hernanin bertan. Gerra aurretik alarguna zen eta Kale Nagusian bizi zen^[1173]. 1931n alderdi errepublikarren ordezkari gisa aurkeztu zen zinegotzi gisa, eserlekua lortuz, eta 1933an hauteskundeak errepikatzean hau berrestea lortu zuen. Horrela, gerrak eztanda egin aurretik Izquierda Republicana alderdiko ordezkari gisa jardun zuen. Ondorioz, Hernanin Fronte Popularrak izan zuen ordezkari nabarmenetako bat izan zen, eta Gerra Zibila hasi zenean Defentsa Batzordearentzat lan egiten jarraitu zuen. Gerraren garapena ikusita Bizkaian errefuxiatu zen, baina Hernaniko udalbatzako kide izaten jarraitu zuen bertatik^[1174].

         Bizkaiko azken herriak matxinoen esku erortzear zeudela baina, Jose Beroitzek itsasontzi bateko txartela lortu eta gero Katalunian errefuxiatzea lortu zuen, non gerra amaitu arte Gobernu Errepublikarrarentzat laguntza sozialeko ordezkari gisa lan egin zuen. 1939an berriro ere Pirinioak gurutzatu behar izan zituen, non polizia frantsesak atxilotu egin zuen eta hainbat kontzentrazio esparrutan izan zuten preso. Tartean Latour-de-Carol herrian, Setfonts herriko Camp de Judes izenekoan eta Gurs-eko kontzentrazio esparruan^[1175]. Hemendik atera ostean Hernanira itzultzeko erabakia hartu zuen, baina bertan ohartu zen bere ondasunak konfiskatuak izan zirela, Elitzerea izeneko lursail bat zehazki^[1176]. Ondasun hauek berreskuratzeko diru kopuru bat ordaindu behar izan zuen.

Blanco Ugalde, Manuel

         1920ko irailaren 30ean Hernanin jaioa, Kardaberaz kalean bizi zen Gerra Zibila hasi zenean Manuel Blanco, Maria Ugalde eta Angel Blanco gurasoak eta anai-arrebekin batera^[1177]. Gerraren lehen berriak 16 urte zituela iritsi zitzaizkion eta oso gaztea izan zen Kantauriko hegian izan ziren borroketan parte hartzeko, baina itsasoz ebakuatzea lortu ostean Katalunian ezarri zenez, Errepublikaren soldadu beharra areagotu zenean gerraren azken uneetan mobilizatua izan zen eta miliziano gisa borrokatu zuen Katalunian, kabo maila izatera iritsiz.

         1939ko lehen asteetan baina, Katalunia armada frankistaren esku erortzear zela atzerakadan berriro ere Pirinioak gurutzatu behar izan zituzten milizianoek. Manuel Blanco bere kideekin batera polizia frantsesak atxilotu eta giltzaperatu egin zuen kontzentrazio esparruetan, Gurs-ekora iritsi aurretik Saint-Cyprien herriko hondartzan preso egonez^[1178].

         Gurs-eko kontzentrazio esparrutik itzultzean, familiarekin batzeko erabakia hartu zuen, baina bere aurrekari politikoak tarteko, soldadutza egiteko adina iritsi zitzaionean bortxazko lanak egitera bidali zuen SLDB batera. Tartean, 1942an 30. SLDBarekin Sondikako aireportuaren eraikuntzan aritu zen^[1179].

Brias Alvarez, Eladio

         Hernaniar honek 29 urte zituen Gurseko kontzentrazio esparrura preso eraman zutenean. Hala ere, aurrez Katalunian Armada Errepublikarrean borrokatu zuen fronte ezberdinetan, UGTren afiliatu gisa komisario funtzioak betez azken hilabeteetara arte. Orduan, milaka errefuxiaturekin batera Pirinioak gurutzatu behar izan zituen, Jose anai gaztearekin batera, eta biak kontzentrazio esparruetan giltzaperatuak izan ziren. Eladioren kasuan Saint-Cyprien herriko hondartzan preso egonez Gurs-era lekualdatua izan aurretik^[1180]

Brias Alvarez, Jose

         Eladio anaiarekin batera Katalunian bizi izan zen Frantziako Estatuko kontzentrazio esparruetan preso egon aurretik. Anaia bezala, Jose ere UGT sindikatura afiliatua zegoen 17 urteko gaztea zen. 1939ko lehen hilabeteetan Katalunia matxinoen esku erori ostean muga zeharkatu eta Argeles-sur-Mer herriko hondartzan izan zuten preso hasiera batean, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatu aurretik, Eladio anaiarekin batera^[1181].

Calderon Cruz, Eufrasia

         1901eko otsailaren 20an Jimena herrian (Jaen) jaioa, Ramon Santin senarra eta zortzi seme-alabekin batera Portu kaleko etxe batean bizi zen gerra aurretik. Gerrak eztanda egitean Santin Calderon familia guztiak etxea eta Hernani bera atzean utzi eta mendebalderako bidea abiatu zuten^[1182].

         1937ko apirilean Solares (Kantabria) herrian bizi ziren, non Socorro Rojo Internacional (SRI) antolakundera afiliatua zegoen Eufrasia^[1183]. Armada frankistak Kantauriko hegiko frontearen aurkako erasoaldia abiatu zuenean itsasoz ebakuatzea beste aukerarik ez zuten izan. Frantziako Estatuan babesa aurkitu ostean Kataluniara joan ziren. Hala ere, 1938ko urte amaieran armada frankistak Kataluniaren aurkako erasoaldia abiatu zuenean, Eufrasia Calderon haurdun zegoen eta berriz ere ihesari ekin behar izan zion, 18 eta 16 urteko Maria eta Francisca alabekin batera.

         1939ko lehen asteetan Pirinioak gurutzatu zituztenean, polizia frantsesak atzitu eta kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zituzten. Hasieran Argeles-sur-Mer herriko hondartzan bertan, baina bertan haurra izatear zegoen eta, ondorioz, gaixotu egin zen eta herriko zezen plazara lekualdatu zuten. Erditzetik errekuperatu zenean Gurs-eko kontzentrazio esparrura eraman zuten Maria eta Francisca alabekin eta haur jaio-berriarekin batera^[1184].

Carrion Martin, Alejandro

         1904ko martxoaren 13an jaio zen Pozaldez herrian (Valladolid), baina trenbideetako langile zenez Eustaquia Tejada emaztearekin batera Hernanira bizitzera etorri zen 1930an, Ferrocarriles del Norte enpresarentzat lan egitera. Gerra Zibila hastean, 1936ko udan, ehunka hernaniarrek egin zuten era berean bikoteak Euskal Herriko mendebaldean babesa bilatzea erabaki zuen, herria ebakuatzeko deia egin zenean^[1185].

         Alejandrok trenbide-langile gisa lan egiten jarraitu zuen, errefuxiatuak ebakuatu eta gerra esfortzurako lanean, Kantauriko hegian ezezaguna zaigun arrazoiren bategatik ospitaleratua izan zen arte^[1186]. Hala ere, 1937an zehar itsasoz ebakuatzea lortu zuen eta Kataluniara igaro ostean bertan trenbideetako langile izaten jarraitu zuen Gobernu Errepublikarrarentzat, Gerra Zibilaren azken uneetara arte. Orduan, errefuxiatu uholdearekin batera Frantziako Estatura ihes egin behar izan zuen, eta bertan atzitu eta kontzentrazio esparruetara eraman zuten preso. Hasieran Saint-Cyprien herriko hondartzan eta beranduago Gurs-eko kontzentrazio esparruan. 1939ko ekainean atera zen bertatik, Langile Konpainia batekin gurdizain lanak egitera joan zen Alpeetatik hurbil dagoen Dróme departamendura.

         Bitartean, Eustaquia Tejada emaztea Perpignan hiriko Haras errefuxiatuentzako esparruan aurkitzen zen 1939ko maiatzetik, Mexikora errefuxiatu gisa itsasontzi batean joateko eskaria gauzatzea itxaron bitartean^[1187].

Cuesta Borde Santiago

         Euskadiko Artxibo Historikoan dauden Gurs-eko fitxetan Santiago Cuesta Borde hernaniarra zela zehazten da. Bertatik irten eta Espainiara itzuli ostean bere aurka burututako Gerra Kontseiluan, ordea, Nafarroako Murelu Hautsi herrikoa dela zehazten da. Estatu-kolpe saiakeraren berriak izan zituenean herritik ihes egin behar izan zuen UGTko militantea zelako eta Kataluniara igaro ostean Armada Errepublikarrean borrokatu zuen. Esan bezala gerraostean Gursen egon zen preso eta Espainiar Estatura itzultzean 20 urteko espetxealdira kondenatu zuen erregimen frankistak^[1188].

Echaide Urdangarin, Jose Maria

         1902ko abenduaren 10ean jaio zen Hondarribian, baina Gerra Zibila hasi baino bi urte lehenago Francisca Aldegui emaztea eta seme-alabekin etorri ziren Hernanira lan egitera. Gerrak eztanda egitean baina, familiak baina Hernani atzean utzi zuen frontea herrira hurbiltzen zela ikusi zutenean^[1189].

         Jose Maria Echaide Euskadiko Gudarostean engaiatu zen Ingeniarien Lehen Batailoiarekin gotorlekuak eta azpiegiturak eginez, honen baitan kabo maila lortzera iritsiz. Kantauriko hegiko frontea desegonkortu zenean familia guztiak itsaso bidezko ebakuazio planean izena ematea lortu eta gurasoek hiru seme-alabekin batera Katalunian errefuxiatzea lortu zuten^[1190].

         Bertan, Jose Mariak tornulari-mekanikari gisa lan egin zuen armadak eratutako gerra industriaren baitan, baina kolpistak Kataluniaren aurkako erasoaldia burutu zuenean, familiak berriro ere ondasunak jaso eta errefuxiatu gisa Frantziako Estatura mugitu zen. Jose Maria atzitua izan zen eta hasiera batean Perpignanen errefuxiatu esparru batean egon ostean Gurs-eko kontzentrazio esparrura eraman zuten indar polizial frantsesek. 1939ko abuztuan berriz, Frantziako Estatuak antolatu zituen “F” Langileen Konpainian izen eman ostean kontzentrazio esparru honetatik irten zen, zaintzapeko lanak egitera^[1191].

Echarri Zuluaga, Jesus

         1906ko abenduaren 25ean Amezketan jaioa, Gregoria Amatria nafarrarekin ezkondu ostean Lasartera bizitzera etorri zen. 1936ko udan Echarri Amatria familiak etxea atzean utzi eta Bizkairako bidea abiatu zuten^[1192].

         Bizkaian errefuxiatu ostean baina, Euskadiko Gudarostean engaiatu zen, miliziano gisa borrokatuz Kantauriko hegian^[1193]. 1937ko udan zehar, armada frankistaren erasoaldien arrakasta eta gero, itsasoz ebakuatzeko aukera izan zuen Jesusek, eta bere inguruan dugun hurrengo datua 1939koa da, noiz Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zuten^[1194]. Bertako bizi baldintza gogorren ondorioz baina gaixotu egin zen eta eritasun honen ondorioz hil zen 1939ko uztailaren 9an^[1195].

Echeverria Aldegui, Gregorio

         1921eko apirilaren 25ean Ondarroan jaioa. Gerraren ondorioz Dominga eta Ignacio gurasoekin eta Martina amonarekin batera Hernanitik ihes egin zuten, Bilbon babesa bilatuz^[1196]. Nahiz eta 1936an nerabe bat zen, badirudi miliziano gisa Euskadiko Gudarostean izena eman zuela, CNT sindikatuaren Durruti batailoi anarkistarekin borrokatuz Kantauriko hegian^[1197].

         Batailoi honetako kideak Kantabrian armada frankistaren atzaparretan erori baziren ere, Gregoriok itsasoz ebakuatzea zuen eta Kataluniarako bidea burutu ostean bertan Armada Errepublikarreko soldadu gisa borrokan jarraitu zuen, 1939 hasieran lurralde hau guztia armada frankistaren esku erori zen arte. Orduan, milaka errefuxiatuk bezala Pirinioak gurutzatu behar izan zituen, non agintari frantsesen aginduz Setfonts herriko Camp de Judes izeneko kontzentrazio esparruan giltzaperatu zuten apirilean, baina egun gutxira Gurs-era lekualdatu zuten. Iritsi bezain pronto adin txikikoa izateagatik aske uzteko eskaria bete zuen, 16 urte zituela adierazi baitzuen^[1198].

Echeverria Elosegui, Gregorio^[1199]

         Gregorio Echeverriaren inguruan dakigun bakarra da Katalunian Karabineroen polizia indarrean jardun zuela Gerra Zibilean zehar eta UGT sindikatura afiliatua zegoela. 1939ko lehen asteetan Katalunia matxinoen esku erortzean baina, 16 urte zituen Gregoriok eta Frantziako Estatuan errefuxiatu behar izan zen, non Setfonts herriko Camp de Judes izeneko kontzentrazio esparruan giltzaperatu zuten apirilean eta Gurs-era lekualdatua izan zen gutxira. Hemendik baina zaintzapeko Langile Konpainia batekin nekazal gune batean lan egiteko atera ahal izan zen 1939ko uztailean^[1200]

Echeverria Mendiola, Jose

         Gerra Zibila hasi zen unean Hernaniko Benefizetzia Etxean ari zen artatua izaten, gaixorik baitzegoen. Armada kolpistak Buruntzako gaina bereganatu eta Hernani erasotzen hasi zenean, guztiz sendatu ez arren herritik ihes egitea erabaki zuen^[1201].

         Euskal Herriko mendebaldean babesa bilatu eta guztiz osatu eta gero, Euskadiko Gudarostean engaiatu zen, hernaniar ugari zituen Dragones batailoiarekin borrokatuz Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan^[1202]. Frontearen haustura eta gero baina armada frankistatik ihes egitea lortu zuen eta Frantziako Estatua gurutzatu eta gero Katalunian Armada Errepublikarrera batu zen, borrokan jarraituz Gerra Zibileko azken hilabeteetara arte.

         Katalunia armada frankistaren kontrolpean geratzean, 1939 hasieran, milaka soldadu eta zibilek egin zuten gisan Frantziako Estatuan errefuxiatu zen, eta Besiers herriko ospitalean artatu behar izan bazuten ere 1939ko apirilean Agde herriko kontzentrazio esparrura eraman zuten preso, gutxira Gurs-ekora lekualdatu aurretik^[1203].

         Bigarren Mundu Gerra kontzentrazio esparru hau euskal errefuxiatuz hustu zen eta Jose Echeverriak Hernanira itzultzea erabaki zuen. Orduan baina, agintari frankistek atxilotu egin zuten eta kasu honetan Espainiar Estatuko espetxe edota kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuten. 1939ko azaroan Lerman (Burgos) gerra presoentzako kontzentrazio esparruan preso zegoen^[1204].

Elola Amas, Justo

         Lasarten jaioa 1884an. Mekanikaria zen ofizioz, eta Margarita Eulalia Gurruchaga donostiarrarekin zegoen ezkonduta. Dakigunez UGT eta ANVra afiliatuta zegoen, eta Gerra Tallerren delegatu izan zen guduan zehar. Gerraren momenturen batean Frantziar Estatura egin zuen ihes, eta bertatik Argentinar enbaxadari ebakuazioa eta babesa eskatu zion^[1205]. Bere inguruko hurrengo datua 1939ko otsailekoa da, non Saint Cypriengo esparrutik Gurs-ekora lekualdatu zuten. Hala ere, unean bertan Setera eraman zuten bere adinagatik. Dakigunez 1939ko maiatzean Pézenaseko errefuxiatuen aterpe euskaldunean zegoen^[1206].

Erdocia Iribarren, Ignacio

         1920ko abuztuaren 20an Hernaniko Joananton-Enea baserrian jaioa, Jose Antonio eta Maria gurasoekin eta anai-arrebekin batera bizi zen bertan. Gerra Zibila hastean aita eta Jose anaiarekin batera Euskal Herriko mendebaldean bilatu zuten babesa^[1207]. Ignacio eta Jose UGT sindikatura afiliatua zeuden eta Euskadiko Gudarostea eratzearekin batera biak Dragones batailoi sozialistan engaiatzea erabaki zuten^[1208].

         Horrela, Gerra Zibileko Iparraldeko Frontea deiturikoan toki ezberdinetan borrokatu zuten. Jose armada frankistak atzitu bazuen ere, Ignaciok itsasoz ebakuatzea lortu zuen eta Kataluniara igaro ostean Armada Errepublikarreko Alpino batailoian borrokatu zuen gerraren azken hilabeteetara arte. Orduan, Frantzian errefuxiatu behar izan zen. Bertan, milaka errefuxiatu bezala kontzentrazio esparruetan giltzaperatua izan zen, hasiera batean Argeles-sur-Mer herriko hondartzan zegoen euskaldunentzako Gernika-Berri esparruan eta beranduago Gurs-ekoan. Milaka preso bezala, zaintzapeko Langile Konpainietan izena eman ostean nekazal guneetara lan egiteko atera zen kontzentrazio esparru honetatik 1939ko ekainean^[1209].

Erdocia Mendizabal, Francisco

         Ikus auzitegi militar frankisten atala.

Errazquin Iraola, Juan Martin

         Ikus makien atala.

Erro San Miguel, Francisco

         1900eko azaroaren 19an Zubietan jaioa. Arotza zen ofizioz eta Micaela Montero emaztea eta Milagros eta Manuel seme-alabekin batera Urbieta kalean bizi zen^[1210].

         Gerrak eztanda egitean, Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarri zen hasieratik, miliziano gisa borrokatuz 1936ko udan. Irailean, zutabe kolpisten aurrerakadei ezin aurre egin ostean, emaztea eta seme-alabekin batera Bizkaian babesa bilatzea erabaki zuen^[1211]. Bertatik baina, familiak egin zuen eran itsasontzi bidez Frantziako Estatuan errefuxiatzea lortu zuen, nondik Kataluniarako bideari ekin zion, azken honetan biziz gerraren amaiera arte.

         Katalunia 1939 hasieran armada frankistaren esku erori zenean, ordea, Frantziako Estatura itzuli behar izan zen, non milaka errefuxiatu bezala mediterraneo kostaldeko herrietako hondartzetan eraikitako kontzentrazio esparruetan egon zen preso. Franciscoren kasuan Argeles-sur-Mer herrian^[1212].

Fernandino Goñi, Eduardo

         1917ko otsailaren 18an jaio zen Hernanin. Egungo Gudarien Plazan bizi zen Evaristo aita eta Maria Dolores arrebarekin batera Gerra Zibilak eztanda egitean^[1213]. Afiliatuta zegoen UGT sindikatuaren mobilizazio deiari kasu egin eta kolpisten aurka borrokatzeko antolatuz joan ziren milizietara batu zen: hasieran Hernaniko Gerra Komisariotza^[1214] eta, ondoren, Gipuzkoako Komandantziaren aginduetara^[1215], JSUren miliziano gisa^[1216]. Besteak beste, Argindegiko gune gotortuaren defentsan parte hartu zuen^[1217]. Matxinoen armadaren aurrerakadarekin Bizkaian bilatu zuen babesa, bere familiak egin zuen bezala.

         Bertan, hasierako miliziano taldeak Euskadiko Gudarostearen baitan antolatuz joan zirenean Auto Blindatuak batailoian engaiatu zen^[1218], zeinekin Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan borrokatu zuen. Frontearen gainbehera eman zenean itsasoz ebakuatzea lortu zuen. Orduan, Frantziako Estatua gurutzatu eta gero Katalunian Armada Errepublikarrera batu zen, non Euskadiko Gudarosteko esperientzia kontuan izanda tankeetako soldadu gisa borrokatu 1939 hasierara arte. Orduan, Frantziako Estatura igaro zen, eta hasiera batean Saint-Cyprien herriko hondartzako kontzentrazio esparruan sartu zuten eta, beranduago, Gurs-ekoan^[1219].

         Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin ostean baina, kontzentrazio esparru hau itxi egin zuen Frantziako Estatuak eta Gipuzkoara itzultzeko erabakia hartu zuen. Bertan atxilotu eta Figueraseko (Geron) kontzentrazio esparrura eraman zuten. Bertatik, Reuseko (Tarragona) kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten Soldadu Langileen Diziplinatze Batailoi (SLDB) batean sartzeko helburuz: ez baitzeukan soldadutza eginda eta bere aurrekari politikoak medio. 1. SLDBan egon zen 26 egunez Cadizeko herri ezberdinetan. Ondoren, 46. SLDBra aldatu zuten, Gironako Vilarnadal herrian zegoena. Bertan egon zen urte eta bi hilabetez, 35. SLDBra aldatu zuten arte. Honetan, San Morey-Artá-n (Mallorka) eduki zuten lanean pista militarrak eraikitzen 1943ko urtarrilera arte^[1220].

Garcia Zamorano, Cayetano

         1906ko abuztuaren 7an Fuentesauco (Zaragoza) herrian jaioa. 1933an Hernanira etorri zen bizitzera, eta Lasarteko Kale Nagusiko etxe batean ezarri zen Felisa Zabaleta emaztea eta honen arreba Mariarekin batera. Bertan jaio zen Alberto semea 1935 urtean^[1221].

         Gerra Zibila hastean Lasarteko hipodromoan abiazio-zelai bat eraiki zuen Gipuzkoako Komandantziak, Nafarroatik erasoak burutzen zituzten zutabe kolpistei aurre egiteko. Cayetano Garciak bertan mekanikari laguntzaile gisa lan egin zuen 1936ko irailera arte, familiarekin batera Bizkaian babesa bilatu behar izan zuten arte, hain zuzen^[1222].

         Une honetan, bederen, SRI eta UGT antolakundeetara afiliatuta zegoela dakigu^[1223]. Familiak babesa aurkitu eta gero aire-armada Errepublikarrera batu zen Lasarteko lan esperientzia baliatuz^[1224]. Kantauriko hegiko frontearen gainbeherekin itsasoz ebakuatzea lortu zuen. Bide bera jarraitu zuten Felisa emazteak, Alberto semeak eta Maria koinatak.

         Cayetano Garciaren inguruan daukagun hurrengo datua Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartuta zegoenekoa da. Bertatik 1939ko uztailaren 4an atera zen familiarekin batu eta lau kideak Mexikora zioan errefuxiatu-itsasontzi bat hartzeko: Mexique izenekoa^[1225].

Gines Cardoso, Jose

         1924ko apirilaren 30ean Hernanin jaioa, Emeterio eta Casimira gurasoekin eta anai-arrebekin batera Florida langile-auzoko etxe batean bizi ziren^[1226]. Musikaria ofizioz, JSU antolakundera afiliatuta zegoen gerra aurretik. Horregatik, gudua hastean antolakundearen deiari kasu egin eta miliziano gisa borrokatu zuen lehen unetik: Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara zein Milizia Popularretako kide gisa Gipuzkoako Komandantzia militarraren baitan. Probintzia hau matxinoen esku geratu zenean, 1917ko irailean, Bizkaian bilatu zuen babesa. Gutxira, borrokara batu zen berriro, Dragones batailoi ezagunean^[1227].

         Batailoi honetako kideek Asturiaseko azken erresistentzia guneetaraino borrokatu zuten eta gehienak armada frankistaren atzaparretan erori baziren ere, Jose Ginesek itsasontzi batean ebakuatua izatea lortu zuen. Kataluniara iritsi bezain pronto borrokara batu zen, kasu honetan, Asalto Guardia gisa polizia lanak eginez. Garai honetan, badakigu UGT sindikatuko eta PCE alderdiko afiliatu zela.

         1939an baina, Katalunia armada frankistaren esku geratu zenean, Gironako Puigcerdá herritik muga zeharkatu zuen Frantziara. Hasiera batean mugakidea zen La Guingueta d'Ix herriko errefuxiatu gune batean egon zen. Gutxira, ordea, kontzentrazio esparru batera eraman zuten, Camp de Judes izenekoan. Gutxira, Gurs-ekora lekualdatu zuten. 1939ko uztailaren 19ra arte egon zen preso bertan, familiaren eskakizun bat tarteko irten zen arte, hain zuzen^[1228].

Goenaga Arrieta, Santiago

         Ikus auzitegi militar frankisten atala.

Goñi Gainza, Luis

         Hernaniar honek 20 urte zituen 1939an Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zutenean. Hala ere, aurretik Prats-deMollo-la-Preste herrikoan eta Setfonts herriko Camp de Judes izenekoan ere eduki zuten. Gerra Zibilean parte hartze aktiboa eduki zuen, izan ere, UGT sindikatuko eta JSUko kide gisa, Kantauriko hegiko frontean aritu zen Euskadiko Gudarosteko kide gisa eta, beranduago, Kataluniakoan Armada Errepublikarrarekin. Kabo izatera iritsi zen honetan. Gerra Zibila amaitzean Pirinioak bigarren aldiz gurutzatu eta Frantziako Estatuan atzitu eta aipatu ditugun kontzentrazio esparruetan sartu zuten. 1939ko abuztuan Gursetik atera eta gero Hego Euskal Herrira itzultzea erabaki zuen^[1229].

Gonzalez Gaban, Bernardo

         1918ko urriaren 15ean Astigarragan jaioa, jaioberria zela Juan eta Manuela gurasoekin eta anai-arrebekin batera Hernaniko Urbieta kaleko etxe batera bizitzera etorri ziren^[1230]. Errepublika garaian euskal abertzaletasunaren mugimendu politikoekin lerratzen zen, EAE-ANVko kide baitzen. Horrela, gerrak eztanda egitean honen Euzko Indarra konpainiaren baitan Gipuzkoako Komandantzia Militarraren aginduetara borrokatu zuen^[1231]. Horretaz gain, Hernaniko defentsan ere hartu zuen parte, bertako gerra komisariotzaren aginduetara Argindegiko gune gotortuan borrokatu baitzuen Gipuzkoa matxinoen esku erori aurretik. Une hartako dokumentuek adierazten dute SRIko kide ere bazela^[1232].

         Momentu hartan, Gonzalez Gaban familia guztiak egin zuen eran Bizkaian babestu behar izan zen. Probintzia honetan Euskadiko Gudarostearen sorrerarekin bertan engaiatu zen, artilleriako sailean miliziano gisa jardunez Kantauriko hegiko frontearen gainbeherara arte^[1233].

         Orduan, 1937ko udaberria eta uda bitartean, itsasoz ebakuatua izatea lortu zuen. Frantziako Estatua gurutzatu eta gero Katalunian berriro Armada Errepublikarrera batu eta Gerra Zibileko azken asteetara arte borrokatu zuen, 1939 hasieran berriro ere Frantzian Errefuxiatu behar izan arte. Orduan, milaka soldadu errepublikarrekin batera giltzaperatu egin zuen polizia frantsesak gobernuaren aginduz. Hasiera batean Saint-Cyprien herriko hondartzan eraikitako kontzentrazio esparruan eta beranduago Gurs-ekoan euskaldunentzat propio eraikitakoan^[1234].

         Bertan, gutxienez, 1939ko uztailera arte arte egon zen preso, baina Bigarren Mundu Gerraren testuinguruan aske geratu zen. Espainiar Estatuko mugan polizia frankistaren aurrean aurkeztea erabaki zuen, zeinak atxilotu eta espetxeratu egin zuen. Sailkatze batzorde batetik igaro ostean, 21 urteko gaztea zenez eta soldadutza egin gabe zuenez, bere aurrekari politikoak kontuan hartuta SLDB batera bideratu zuten. Ondorioz, gisa honetako batailoietan aritu zen 1941eko azarora arte. Momentu honetan Errenterian kokatzen zen 38. SLDB zegoen^[1235].

Gonzalez Tormes, Felix

         1917ko apirilaren 17an jaio zen Hernanin. Florida langile auzoan bizi zen Joaquin eta Pilar gurasoekin eta 8 anai-arrebekin batera^[1236]. Gerra Zibila hastean, Antonio anaiarekin batera herriko gerra komisariotzaren aginduetara jarri zen, miliziano gisa Gipuzkoaren defentsan borrokatuz gerraren lehen asteetan^[1237].

         1936ko irailean baina, Hernani eta Gipuzkoako ekialde guztia zutabe kolpisten esku erortzean, anaia eta gainontzeko milizianoek ez bezala Hernanin geratu eta ihes ez egiteko erabakia hartu zuen. Gutxira armada frankistak mobilizatu zuen, frontera borroka egitera joatera behartuz, falangeko zenturia bateko boluntario gisa^[1238].

         Hala ere, dirudienez, Gerra Zibilaren uneren batean edota berau amaitzean Frantziako Estatura ihes egin zuela. Izan ere, 1946 urtean Paris ondoko Fontainebleau hiriko kontzentrazio esparruan zegoen preso, bere familiak udalari Espainiar Estatura itzultzeko laguntza eskatu baitzion^[1239].

Gorospe Yanguas, Pablo

         Ikus auzitegi militar frankisten atala.

Hernandez Alberdi, Pedro

         1895eko azaroaren 19an Zaragozan jaioa, Ricarda Marcos bilbotarrarekin ezkondu ostean Bizkaiko hiriburuan bizi izan ziren, bertan Manuel semea jaio baitzen 1922an. 1933an baina, Hernandez Marcos sendiak Hernanira bizitzera etortzeko erabakia hartu zuen, Perkaiztegi kaleko etxe batera, non gutxira Mercedes alaba jaioko zen. Gerra Zibila hastean baina, frontea gertu zela ikusita irailean Ricardaren jaioterrira itzultzea erabaki zuten babes bila^[1240].

         Orduan, Euskadiko Gudarostea eratuz joan zen heinean, 41 urte zituen arren Hernandez UGTren Manuel Llaneza ingeniarien batailoian engaiatu zen, fronte ezberdinetan gotorleku eta lubakiak egiten jardunez^[1241]. Armada Frankistak Euskadiko Gudarostearen defentsak suntsitu ostean, 1937ko udaberrian, etengabeko atzera-egiteen artean itsasoz ebakuatua izatea lortu zuen. Orduan, Frantziako Estatua gurutzatu ostean Katalunian babesa bilatu zuen, non berriro ere Armada Errepublikarrera batu zen. Mekanikari-doitzailea zenez ofizioz Armadaren Tren Zerbitzuan lan egiten hasi zen, garraio saileko teniente maila lortzera iritsiz. 1939an baina, gerraren azken asteetan Katalunia bera kolpisten esku erori zenean, Frantziako Estatuan errefuxiatu zen berriro ere, non atxilotua eta giltzaperatua izan zen.

         Horrela, hasiera batean Saint-Cyprien eta Le Barcares herrietako hondartzetan eraikitako kontzentrazio esparruan eta, beranduago, Gurs-ekoan eduki zuten preso. Bertan, bere ofizioa baliatuz esparruko tailer mekanikoan lan egin zuen eta Frantziako Estatua errefuxiatu errepublikarrekin Langile Konpainiak eratuz joan zenean Tolouse hirian zegoen Dewoitine hegazkin fabrikan lan egiten hasi zen 1939ko ekainaren 30ean^[1242]. Dakigunez, 1942an Mexikora erbesteratu zen errefuxiatu moduan. Hain zuzen, Marseillatik Nyassa itsasontzia hartu zuen emazte eta bi seme-alabekin, Veracruz-era iritsiz^[1243].

Hosteins Allard, Fernando

         1913ko maiatzaren 16an Hernanin jaioa, Karobieta auzoko bizilaguna zen, non Maria Hosteins Allard ama eta arrebarekin batera bizi zen gerra aurreko urteetan^[1244].

         1936ko udan, gerra hotsak herrira iristearekin batera, Fernandok afiliatua zegoen UGTren deiari kasu eginez Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara herriaren defentsan borrokatu zuen, baita Gipuzkoaren defentsan ere, Milizia Popularren baitan. 1936ko irailean, armada kolpistaren aurrerakadaren ondorioz, Euskal Herriko mendebaldean bilatu zuen babesa. Bertan, hamarnaka hernaniarrek egin zuten eran Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, fronte ezberdinetan borrokatuz Kantauriko hegian zehar. Fronte honen gainbeheraren aurrean itsasoz ebakuatua eta Katalunian errefuxiatu zen^[1245].

         Katalunian zela berriro ere borrokara batu zen, Armada Errepublikarrean engaiatuz eta soldadu gisa arituz Gerra Zibileko azken asteetara arte. Orduan, berriro ere Frantziako Estatuan errefuxiatu behar izan zen. Bertan, Armada Errepublikarreko kide zenez atxilotua izan zen, eta Saint-Cyprien herriko hondartzan eraikitako kontzentrazio esparruan eta beranduago Gurs-ekoan eduki zuten. Agintari frantsesek Latinoamerikara errefuxiatzea ala Espainiar Estatura aberriratzea eskaini zioten. Bigarrena hautatu eta 1939ko ekainean mugan aurkeztu zen^[1246]. Bertan polizia frankistak atxilotu eta espetxeratu egin zuen eta, gutxienez, 1939ko irailean Gipuzkoako espetxe batean zegoen preso^[1247].

Ibarguren Ramos, Pedro

         1904ko otsailaren 25ean jaio zen Donostian. Corazon Olazarrieta hernaniarrarekin ezkondu eta gero Latsunbe auzoko etxe batean bizi izan ziren gerra aurretik, non hiru seme-alaba izan zituzten. Gerrak eztanda egitean baina, familiak etxea atzean utzi eta Bizkaian babestu behar izan zuten^[1248].

         Orduan, Corazon eta haurrak Abanto-Zierbenako etxe batean ezarri ostean Pedro Euskadiko Gudarostera batu zen, non hainbat funtzio bete zituen. Alde batetik, gotorleku eta lubakiak eraikitzen jardun zuen^[1249]. Bestetik, sarrailagilea zenez ofizioa baliatuz Zornotzako Astepe auzoan Gudarosteak ezarria zuen ibilgailu parkean lan egin zuen ere. Garaiko dokumentuetan UGT sindikatura afiliatutako pertsona gisa ageri da^[1250].

         1937ko udaberria eta uda bitartean armada frankistaren erasoaldiek Euskadiko Gudarostearen defentsak hautsi eta gero Kantauriko hegiko mendebaldera atzera egin behar izan zuen familiarekin batera. Itsasoz ebakuatua izan eta Katalunian errefuxiatu ahal izan zen. Bere familiak bide berbera egingo zuen. 1939 hasieran baina, armada frankistaren erasoaldien ondorioz berriro ere Pirinioak gurutzatu behar izan zituen, eta milaka errefuxiatu bezala kontzentrazio esparruetan giltzaperatua izan zen. Hasiera batean, Argeles-sur-Mer herriko hondartzan izan zuten preso eta Gurs-ekoan beranduago^[1251].

Icaceta Elizalde, Candido

         Ikus auzitegi militar frankisten atala.

Isasa San Sebastian, Domingo

         Ikus auzitegi militar frankisten atala.

Iturrioz Malcorra, Manuel

         Ikus gerraosteko erresitentziaren atala.

Larburu Odriozola, Juan Manuel

         Ikus Nazien kontzentrazio esparruetan hildakoen atala.

Leorza Abalia, Julian

         1906ko otsailaren 12an Almandozen jaioa. Maria Abadia amarekin batera Hernaniko Kardaberaz kalean bizi zen gerra aurretik^[1252]. 1936ko udan, gerraren berriak Hernanira iristean, kolpisten aurka borrokatzeko milizietara batu zen, Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara jarriz. Miliziano gisa frontean borrokan zela, gainera, sorbaldan kalte larriak eragin zizkion zauriak jaso zituen^[1253].

         Lesio hauek izan litezke itsasoz ebakuatu izanaren arrazoietako bat, Frantziako Estatua gurutzatu eta Katalunian bizitzen ezarri baitzen Gerra Zibila amaitu arte. Une hartan, berriro era Frantziar Estatura gurutzatu eta kasu honetan atzitu eta hainbat kontzentrazio esparrutan izan zuten. Lehenengo, Argeles-sur-Mer herriko hondartzakoan eta, beranduago, Gurs-ekoan. Garai honetako dokumentazioak adierazten digu UGTko afiliatua zela^[1254].

Lopez Moreno, Carlos

         1902ko azaroaren 2an Tortuera herrian (Guadalajara) jaioa. 1919an Hernanira bizitzera etorri zen Anastasia Lopez amarekin eta anai-arrebekin batera. Herri honetan ezkondu zen Juana Sasberrorekin, eta gerraren aurretik Karobieta auzoko etxe batean bizi ziren, 5 seme-alaba izan zituztelarik^[1255].

         Gerrak eztanda egitean baina, Carlosek lana eta bere anaiek egin zuten eran miliziano gisa kolpisten aurkako borrokara batu zen. UGTko kide izanik Gipuzkoako fronte ezberdinetan borrokatu zuen lehen asteetan, eta Euskadiko Gudarostea sortu zenean, MAOC eta Dragones batailoi sozialistetan aritu zen Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan, itsasoz ebakuatu zuten arte^[1256]. Orduan, milaka milizianok egin zuten eran, Kataluniara igaro eta bertan Armada Errepublikarraren alde borrokan jardun zuen tankista bezala gerraren azken asteetara arte. Orduan, Pirinioak gurutzatzea beste hauturik izan ez ostean, Frantziako Estatuak atxilotu eta kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuen. Hasiera batean Arles-sur-Tech eta Le Barcares herrietakoan eduki zuten eta, beranduago, Gurs-ekoan^[1257].

Martinez/Martin Landrove, Mario

         Hernaniko Gerra Komisariotzako komandantea izan zen, Gerra Zibilaren lehen asteetan miliziano gisa jardun zuena^[1258]. Posible da Urnietan borrokatu zuten milizianoen eta hauei laguntzera etorri ziren dinamitari asturiarren arduraduna izatea. Izan ere, Rafael Barcaiztegui urnietarraren aurkako Gerra Kontseiluan, Rafaelek berak adierazi zuen “Mario Landrobe” izeneko pertsona bat zela haien burua^[1259].

         Mario Martinez/Martin Euskadiko Gudarosteko militar nabarmena izan zen, maior maila lortuz 1936ko abenduan^[1260] Hortaz, posible da Mario Landrobe delakoa eta Mario Martinez/Martin Landrove pertsona bera izatea. 1937ko uda eta udazkena bitartean, Kantauriko hegia erortzean, itsasoz ebakuatu zuen. Kataluniara igaro ostean Armada Errepublikarrera batu eta gerra amaitu arte aritu zen borrokan. Ofizioz ingeniaria izanik, Intendentzia Komandante izatera iritsi zen. Gainera, badakigu PCE alderdira afiliatuta zegoela.

         Gerra amaitzean baina, errepresiotik ihesi Frantziako Estatuan babestu zen, non milaka euskal errefuxiaturekin Argeles-sur-Mer herriko euskaldunentzako Gernika-Berri esparruan giltzaperatu zuten. Ostean, Gurs-ekora lekualdatu zuten. Bere familia ere Frantziako Estatuan zegoenez 1939ko uztailean esparrutik ateratzea lortu zuen, baina Bigarren Mundu Gerra hastean, naizen jazarpenaren beldur Argentinara bidaiatzeko baimena eskatu zuen 1940 urtean.

Modrego Avila, Manuel

         1893ko irailaren 3an Iruñean jaioa. Lan arrazoiak tarteko Nalda herrira (Logroño) joan zen bizitzera, eta bertan bere emazte izango zen Aurea Diez ezagutu zuen. Horrela, 1931n Manolo izeneko semea eduki zuten. Hiru urte beranduago, Michelin enpresaren sorreraren testuinguruan, familia Lasartera bizitzera etorri zen, Kale Nagusiko etxe batean ezarriz. 1936ko udan baina, Gerra Zibilak eztanda egitean, lasartear ugarik bezala gainean eraman ahal zutenarekin Bizkaian babestea erabaki zuten, gerra frontetik aldentzeko helburuarekin^[1261].

         Kantauriko hegiko frontearen gainbeheraren aurrean itsasoz ebakuatu zuen familiak. Manuelen kasuan daukagun hurrengo datua 1939ko martxokoa da, Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zutenekoa, bere anaia Victorrekin batera. Bertako fitxan, doitzailea ofizioa zuela zehazten da. Aurea Diez emazteak eta Manolo semeak egindako eskariari esker 1939ko ekainean bertatik irtetea lortu zuen^[1262].

         1940ko irailean Lasarteko agintari frankistek igorritako txosten baten arabera, Modrego Diez familia oraindik erbestean aurkitzen zen. Txosten berean Gerra Zibilean Lasarteko Fronte Popularreko kide izatea egozten diote Manuel Modregori^[1263].

Mugica Arizmendi, Aniceto

         1910eko ekainaren 18an jaio zen Hernanin, eta Jeronimo Mugica eta Maria Arimendi gurasoekin eta anai-arrebekin batera Portu kalean bizi zen. Gerrak eztanda egin ostean, 1936ko irailean, familia guztiak Hernani atzean utzi eta Bizkaian babesa bilatu zuen Defentsa Batzordeak ebakuazio deia burutzean^[1264].

         Bertan, Euskadiko Gudarostea eratu zenean eta mobilizazio deia orokortzean, Intendentzia Militarra batailoian engaiatu zen, zeinarekin Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan jardun zuen, Armada Frankistak atzitu eta espetxeratu zuen arte^[1265]. Orduan, erregimen frankistak eratu zituen ehunka espetxeetako batera eraman zuten preso eta sailkatze batzorde batetik igaro ostean kontzentrazio esparru batean egon zen 1938ko urtarrilera arte. Hernanira itzuli eta gutxira, Martin Errazquin herrikidearekin batera Frantziako Estatura ihes egitea erabaki zuen 1937ko urtarrilaren 18an^[1266]. Bertan, Gerra Zibila amaitu zenean kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuten, Argeles-sur-Mer herriko hondartzan zegoen euskaldunentzako Gernika-Berri esparruan hasiera batean eta Gurs-ekoan beranduago^[1267].

Muguruza Zubillaga, Ramon

         1905eko maiatzaren 5ean Hernanin jaioa. Brigida Aizpeurrutia gabiriarrarekin ezkondu ostean Kale Nagusiko etxe batean ezarri ziren. Bertan Maria Carmen eta Juana alabak jaio ziren gerra aurretik^[1268].

         Gaztetan musika ikasketak egin zituen, eta Hernaniko Musika Bandako kide izatera iritsi zen. Errepublika garairako zuzendariorde postua ere lortu zuen^[1269]. Horretaz gain, militante politiko nabarmena ere izan zen gerra aurreko urteetan, Hernaniko JSko militantea baitzen eta 1934ko Greba Iraultzailean parte hartu baitzuen. Gertakari hauetan espetxeratua izan zen Guadalupeko gotorlekuan eta Gerra Kontseilu batean epaitua izan eta gero bi urteko espetxealdira kondenatu zuten^[1270].

         1936ko otsailean, Fronte Popularraren garaipenaren ostean, amnistia jaso eta herrira eta musikari bizitzara itzultzea lortu bazuen ere, 1936ko uztailean Gerra Zibilak eztanda egitean berriro ere borrokara batu behar izan zen. JSUko milizietara batu eta Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara ere borrokatu zuen lehen asteetan^[1271]. Armada kolpista Gipuzkoa bereganatzear zegoela, Euskal Herriko mendebaldean babesa bilatu eta Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, teniente maila izatera iritsiz^[1272].

         Kantauriko hegiko frontea armada frankistaren esku erori zenean baina, ihes egitea lortu zuen eta Frantziako Estatuan errefuxiatu zen. Bertatik Kataluniara igaro eta Armada Errepublikarrera batu zen, Alpino batailoian borrokatuz Katalunia bera armada frankistaren esku erori zen arte. Orduan, berriro ere Frantziako Estatuan errefuxiatu behar izan zen, non agintari frantsesek Gurs-eko kontzentrazio esparruan giltzaperatu zuten. 1939ko uztailean baina, Winnipeg itsasontziko txartel bat lortu eta Txilen errefuxiatu ahal izan zen^[1273]. Bertan musika irakasle izan zen hainbat eskolatan eta Santiago de Txileko unibertsitatean, baita Euskal Etxeko koruko abeslaria ere. 1985 urtean hil zen Txileko hiriburuan^[1274].

 

Ezkerretik eskuinera: ezezaguna, Jesus Zuaznabar, “Lauaxeta”,
Jose Maria Altzola, Pascual Olascoaga, eta Ramon Muguruza Zubillaga. (eah).

 

Ocariz Angulo, Alejandro

         1922ko abenduaren 12an Hernanin jaioa, Kardaberaz kaleko etxe batean bizi zen Emeterio eta Rosario gurasoekin eta bere seme-alabekin batera. Bere aita, Emeterio, Fronte Popularrarekin zegoen lerrotuta. Horregatik, 1936ko irailean armada kolpista Hernanira iritsi zenean Ocariz Angulo familiak herria utzi eta Bizkaian bilatu zuen babesa^[1275].

         1937ko udaberrian baina, armada frankistak Kantauriko hegiko frontea jo mugan jarri zuenean, Emeterio eta Rosario gurasoek haien haurrak gerra frontetik aldentzeko helburuarekin Eusko Jaurlaritzaren ebakuazio planean apuntatu zituzten Alejandro eta Juana seme-alaba gazteenak. Bi hauek Frantziako Macon udalerrian errefuxiatzea lortu zuten. Alejandro Anguloren inguruan dugun hurrengo datua da 1939koa da, Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zutenekoa^[1276].

Ormazabal Lasa, Vicent

         Lorenzo Ormazabal eta Josefa Lasaren semea, 1917ko irailaren 25ean jaio zen Seguran. Gerra aurretik Hernaniko Elkano kalean bizi zen gurasoekin eta 9 anai-arrebekin batera^[1277]. Errepublika garaian JSU eta UGT antolakundeetara zegoen afiliatua. Horregatik, gerraren inguruko berriak herrira iritsi ziren unean miliziano gisa batu zen. Hainbat anaiekin batera Gipuzkoaren defentsan jardun zuen, eta probintzia erortzean, familiarekin Bizkaira jo eta Dragones batailoi sozialistara batu zen^[1278]. Bizkaia era pixkanaka matxinoen esku erortzen zihoala ikustean, itsasoz ebakuatu zuten Frantziako Estatura. Bertatik Kataluniara igaro ostean Armada Errepublikarrera batu zen, honen indar blindatuetan borrokatuz gerra amaitu zen arte. 1939an, beraz, bigarren aldiz Pirinioak gurutzatu behar izan zituen errefuxiatu gisa, eta bigarren honetan giltzaperatu egin zuen estatu frantsesak. Lehenik, Saint-Cyprien herriko hondartzan eraikitako kontzentrazio esparruan eta, beranduago, Gurs-ekoan. 1939ko maiatzean Frantziar Estatuak antolatutako zaintzapeko Langile Konpainia batean engaiatu behar izan zen^[1279].

Orradre Lujambio, Estanislao

         1892ko uztailaren 4an Hernanin jaioa, Juliana del Curarekin ezkondu eta gero Perkaiztegi kalean bizi ziren beraien seme-alabekin batera. Gerrak eztanda egitean herria utzi eta Bizkaian bilatu zuten babesa^[1280].

         Bertatik, baina, Estanislao Orradre itsasoz ebakuatu behar izan zuen Eusko Jaurlaritzak 1937ko udaberria eta uda bitartean. Izan ere, Izquierda Republicana alderdiko kide gisa Ordena Publikoko komisario funtzioak bete baitzituen eta matxinoen esku eroriz gero jasan zezakeen errepresioa zela eta. Orduan, Frantziako Estatuan errefuxiatu zen. Ez dakigu ondoren Katalunian babesa bilatu zuen edo Frantziako Estatuan bertan geratu zen, baina 1939ko martxoan, Gerra Zibila amaitzear zela, Gurs-eko kontzentrazio esparruan sartu zuten. Bertan uztailera arte izan zuten preso, izan ere, data honetan Winnipeg itsasontzian Txilera errefuxiatu bezala juteko txartela lortu baitzuen^[1281].

Ortega Sufrategui, Rafael

         1901eko urriaren 25ean Logroñon (Errioxa) jaioa. Saltzaile ibiltaria zen ofizioz, eta 1933an Casimira Alberrorekin ezkondu ostean Hernanin ezarri ziren emaztearen familiak Elkano kalean zuen etxean. Bertan jaio zen Manuel semea gerra aurretik^[1282]. Gerrak eztanda egitean badirudi Hernaniko Defentsa Batzordearentzat lan egin zuela lehen egunetan. 1936ko irailean, ordea, Santa Barbara matxinoen esku erortzean herria utzi zuen. Semea eta emaztea, berriz, Hernanin geratu ziren. Bizkaian zela hainbat hernaniar biltzen zituen Dragones batailoi sozialistan engaiatu zen, eta Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan aritu zen 1937ko udan itsasoz ebakuatu aurretik^[1283].

         Une honetan Kataluniara igarotzea erabaki zuen, non berriro ere borrokara batu zen Armada Errepublikarreko Alpino batailoian engaiatuz, teniente maila izatera iritsi zelarik. Katalunia kolpisten esku erortzean, 1939 hasieran, berriro Pirinioak gurutzatu eta agintari frantsesek atzitu egin zuten. Argeles-sur-Mer herriko hondartzan zegoen euskaldunentzako Gernika-Berri esparruan sartu zuten. Ondoren, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten, bertan, gainera, euskal eremuko arduradun zen Celestino Uriarteren laguntzaile funtzioak bete zituen. Bere fitxak ere adierazten digu Izquiera Republicana alderdiko kide zela^[1284]. Badirudi baina, Bigarren Mundu Gerra hastean Espainiako Estatura itzultzea beste aukerarik ez zuela izan. Berehala atxilotu eta espetxeratu zuen erregimen frankistak, 1940ko abuztuan Miranda de Ebroko kontzentrazio esparruan baitzegoen^[1285].

Puente Serna, Emiliano

         Policarpo Puente trenbide-langile hernaniarraren semea, aitaren ofizio bera jarraituz Canfranc herriko (Huesca) tren-geltoki ezaguneko langilea zen Gerra Zibilak eztanda egitean^[1286]. Hernanin jaiotako gazte hau PSOE alderdira zegoen afiliatuta, eta Kataluniara ihes egitea lortu zuen gerran zehar. Bertan Armada Errepublikarrean engaiatu zen, euskaldun ugari biltzen zituen Alpino batailoian. Gerra guztian zehar batailoi honetan aritu zen, sarjentu maila izatera iritsiz. Azken asteetan baina, gerraren garapena ikusita Pirinioak gurutzatu zituen. Frantzian atzitu eta Argeles-sur-Mer herriko kontzentrazio esparruko Gernika-Berrin eduki zuten 1939ko otsailetik aurrera. Ondoren, Gurs-eko esparrura eraman zuten, eta euskaldunen agintaritzaren informazio bulegoan egin zuen lan bertan^[1287].

Quevedo Ruiz, Eduardo

         1911 ko urtarrilaren 15ean Donostian jaioa, tipografoa zen ofizioz. Jacoba Navascues emaztea eta Jose Luis semearekin batera Hernaniko Florida auzora bizitzera etorri ziren gerra aurreko urteetan. Beraiekin etxe berera, gainera, Josefa Ruiz Fernandez ama eta bi anai-arreba ere etorri ziren. 1936ko udan Gerra Zibila hastearekin batera baina, etxeko guztiek herria ebakuatzeko Defentsa Batzordeak eginiko deiari kasu egin eta Bizkaian errefuxiatu ziren^[1288].

         Orduan, Eduardo Euskadiko Gudarostera engaiatu zen, artilleria-teniente bilakatuz 1937ko urtarrilean^[1289]. Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan borrokatu zuen, baina 1937ko udaberritik aurrera honen gainbeherarekin itsasoz ebakuatua izateko aukera izan zuen. Kataluniara igaro ahal izan zen, non Armada Errepublikarentzat aire-erasoen aurkako defentsan parte-hartu zuen. 1939 hasiera, ordea, Katalunia bera matxinoek okupatzear zutela, Pirinioak gurutzatu behar izan zituen Armada Errepublikarreko milaka soldadurekin batera. Frantzian Saint-Cyprien herriko hondartzan eraikitako kontzentrazio esparruan giltzaperatu zuten, nahiz eta beranduago Gurs-ekora lekualdatua izan zen^[1290].

Recondo Mugica, Juan Jose

         Hernaniarra jaiotzez, familiarekin Pasaiara bizitzera joan zen gaztetan. 17 urte zituela iritsi zitzaizkion Gerra Zibilaren inguruko berriak. EGIko militantea izanik, EAJren baitako milizia abertzaleetara batu zen lehen unetik eta Gipuzkoako fronte ezberdinetan jardun zuen borrokan, Saseta defentsa-sisteman besteak beste. Gipuzkoa matxinoen esku erortzean Bizkaira mugitu zen, Saseta batailoian engaiatuz. Batailoi honekin Santoñako errendiziora arte borrokatu zuen, 1937ko abuztura arte, preseski.

         Orduan, erregimen frankistak atzitu eta espetxeratu egin zuen, Miranda de Ebrora eramanez preso hasiera batean, baina bertatik laster gatibu-lanak egitera bidali zuten: Ablitaseko aireportua eraikitzera hasiera batean eta Ebroko batailan hildako soldaduak hilobiratzera beranduago. Hau eta gero, Kataluniara lekualdatu zituzten eta mugaren gertutasuna baliatuz ihes egin eta Frantziako Estatura pasa ziren. Bertan, aldiz, polizia frantsesak atzitu eta kontzentrazio esparruetan sartu zituzten 1939an, Argeles-sur-Mer herrian egon zelarik preso Langile Konpainia batekin Belgikako mugara gotorlekuak egitera joan zen arte.

         Alemania naziak Frantzia garaitzean berriro ere ihesari ekin behar izan zioten, eta muga zeharkatu ostean klandestinitatean Portugalera ihes egin zuen. Bertan Britainia Handiko kontsulatuan aurkeztu ziren hauen armadara batzeko. Britainiarrek, ordea, ez zituzten onartu eta Portugaletik kanporatu zituzten. Ondorioz, erregimen frankistak atxilotu eta berriro ere kontzentrazio esparru eta espetxeetan eduki zuten preso 1943ra arte. Besteak beste, Badajozeko kartzelan eta Algeciraseko Las Heras kontzentrazio esparruan egon zen. Azken honetan bere buruaz beste egiteko saiakera egin zuen. Aske geratzean, soldadutza egin gabe zuenez, Armada Frankistan egitera eraman zuten, eta ezin izan zen herrira itzuli 1945era arte^[1291].

Recondo Unsain, Juan

         Hernanin jaio bazen ere, Gerra Zibilak eztanda egitean Donostian bizi zen, hiriko UGT sindikatura afiliatua zegoelarik^[1292]. 1936ko irailean hiriaren eta Gipuzkoaren defentsa ezinezkotzat eman zenean hau utzi eta Bizkaian babesa bilatu behar izan zuen. Euskadiko Gudarostera engaiatu zen, Euskal Herriko mendebaldeko herrien aurkako aire-erasoen aurkako defentsan lan eginez^[1293].

         Kantauriko hegiko fronte ezberdinak hautsi eta gero, eskualde hauek armada frankistaren esku erortzear zirenean, itsasoz ebakuatua izateko aukera izan zuen. Frantziako Estatura igaro ostean Katalunian errefuxiatu zen. Orduan, bigarrenez ihesari ekin behar izan zion, Frantziako Estatuan babesa bilatuz. Saint-Cyprien herrian itsasoaren aurka eraikitako kontzentrazio esparruan egon zen preso zehaztu gabeko denbora batez, beranduago Gurs-ekora lekualdatua izan aurretik^[1294].

San Jose Sanz, Luis

         1902ko abuztuaren 25ean Peñafiel herrian (Valladolid) jaio zen. Margarita Gonzalez emaztearekin batera 1927an Hernanira bizitzera etorri ziren, non Kardaberaz kaleko etxe batean ezarri ziren. Gerra Zibila hastean, Margarita eta Luisek lau seme-alabekin batera Defentsa Batzordearen ebakuazio deiari kasu egin zioten eta gainontzeko errefuxiatuekin Bizkairako bidea hartu zuten^[1295].

         Bertan, Euskadiko Gudarostearen mobilizazio deia iristean batzea erabaki zuen, izan ere, gerraren lehen egunetatik miliziano gisa borrokan jardun baitzuen Hernaniko Gerra Komisariotzaren aginduetara. Orduan, Dragones batailoi sozialistara batu zen, frontera borrokara joanez, non zauritu egin zuten eta honen ondorioz ezkerreko begia galdu zuen^[1296].

         1937ko udan Kantauriko hegia baina armada frankistaren esku erortzear zenean, San Jose Gonzalez sendiko kideek itsasontzi batean ebakuatuak izatea lortu zuten. Luisen kasuan, behintzat, Katalunian bizi izan zen Gerra Zibileko azken uneetara arte. Orduan, Frantziako Estatura itzultzea beste aukerarik ez zuen izan, non agintari frantsesek kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuten, lehenik Argeles-sur-Mer herriko hondartzan, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatua izan aurretik^[1297]. Bertatik, hainbat zaintzapeko Langile Konpainiarekin atera zen lan egitera, baina Bigarren Mundu Gerra hastean hauek ere militarizatuak izan ziren. Horregatik, 1940ko urtarrilean Gurs-etik R.D. Smith kapitain ingelesaren agindupean eratutako Langile Konpainia batekin atera zen Armada Britainiarrarentzat lan egiteko La Chapelle-Launay eta Savenay herrietan, Loira ibaiaren bokalean.

Santin Calderon, *

         Eufrasia Calderon hernaniarrak 1939ko lehen asteetan Katalunian ia bi urtez errefuxiatua egon ostean armada frankistaren errepresiotik ihesi Katalunia iparraldean babestu zenean agintari frantsesek atzitu eta giltzaperatu zuten, Francisca eta Maria alabekin batera Argeles-sur-Mer herriko hondartzan. Une honetan Eufrasia haurdun zen eta erditze arazoak tarteko hiri bereko zezen plazara lekualdatu zuten, non pentsa genezaken haurra izan zuela, beranduago Gurseko kontzentrazio esparrura lekualdatua izan aurretik^[1298].

Santin Calderon, Francisca

         1922ko irailaren 17an Hernanin jaioa. Eufrasia eta Ramon gurasoekin eta gainontzeko anai-arrebekin batera Portu langile auzoan bizi ziren gerra aurretik. 1936ko abuztua eta iraila bitartean, armada frankista Hernanitik gero eta hurbilago zegoenez, familia guztiak Defentsa Batzordearen deiari kasu egin eta Euskal Herriko mendebalderako bidea hartu zuten^[1299].

         Badirudi 1937ko apirilean Solares herrian (Kantabria) bizi zela, ama bertan aurkitzen baitzen^[1300]. Baina 1937ko udan Maria ahizpa eta Eufrasia gutxienez amarekin itsasoz ebakuatuak izan ostean Katalunian errefuxiatzeko aukera izan zuten, non Gerra Zibileko azken uneetara arte bizi izan ziren. 1939ko urtarrilean, ordea, berriro ere ihesari eman behar izan zioten, eta Pirinioak gurutzatu ostean atzituak eta giltzaperatuak izan ziren. Argeles-sur-Mer herriko eta, beranduago, bertako zezen plazan egon ziren hiruak preso, Eufrasia amak erditzeko izan zituen zailtasunak zirela eta. Bertatik, gutxira, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatuak izan ziren, 16 urte zituen bakarrik azken honetan giltzaperatu zutenean^[1301].

Santin Calderon, Maria

         1920ko martxoaren 20an jaio zen Pasaian, baina haurra zenetik Gregorio eta Eufrasia gurasoak eta beste zazpi anai-arrebekin batera Portu langile auzoan bizi zen. 1936ko udan, Gerra Zibilaren ondorioz Santin Calderon familiako 10 kideek, gurasoak, zazpi seme-alaba eta Jacinto Calderon aitonak, Bizkaira ihes egiteko hautua egin zuten^[1302].

         Bertatik badirudi denborara Kantabriara lekualdatu zirela, Eufrasia ama SRIra afiliatua baitzegoen Solares herrian (Kantabria) 1937ko apiriletik^[1303]. Urte bereko udan, Bizkaiaren aurka kolpistek abiatutako erasoaldiaren ondorioz, Francisca ahizpa eta Eufrasia gutxienez amarekin Frantziako Estatura itsasoz ebakuatuak izatea lortu zuen, eta bertatik Kataluniara igaro ziren hiruak, non gerraren azken uneetara arte bizi izan ziren.

         1939ko lehen asteetan baina, Katalunia kolpisten esku erortzear zela Frantziako Estatura ihes egitea bilatzen zuten errefuxiatu uholdera batu ziren, eta Pirinioak gurutzatutakoan atzituak eta giltzaperatuak izan ziren milaka iheslarietako bat izan zen Maria. Horrela, ahizpa eta amarekin batera Argeles-sur-Mer herriko hondartzan egon zen preso. Eufrasia ama haurdun zegoen gainera, eta erditzeko zailtasunen ondorioz hiruak herriko zezen plazara lekualdatu zituzten. Bertatik, gutxira, Gurs-eko kontzentrazio esparrura lekualdatuak izan ziren, eta azken esparru honetara iristean 19 urte zituen^[1304].

Sorondo Irigoyen, Juan Jose

         1914ko martxoaren 5ean Hernanin jaioa, delineatzailea bazen ere ofizioz. 1936ko uztailean soldadutza egiten zegoen Gasteizen, baina Gerra Zibila hastean edo Gasteizetik ihes egitea lortu zuen edota baimen bati esker Hernanin aurkitzen zen, izan ere, Josefa ama eta Manuela eta Catalina arrebekin Bizkaian errefuxiatzea lortu baitzuen^[1305].

         UGTra afiliatua egonik, Bizkaian Eusko Jaurlaritzarentzat drogeria-teknikari gisa lan egin zuen 1937ko udara arte, noiz Euskal Herriko mendebaldea armada kolpistaren esku erortzear zela itsasontzi batean ebakuatua izateko aukera izan zuen. Kataluniara igaro ostean funtzio berberak bete zituen Gerra Zibila amaitu zen arte.

         Orduan, berriro ere Pirinioak gurutzatu zituen, baina Frantziako Estatuak kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuten. Hurrenez hurren, Saint-Laurent-de-Cerdans herriko esparruan Setfonts herriko Camp de Judes izenekoan eta, azkenik, Gurs-eko kontzentrazio esparruan izan zuten^[1306].

Suarez Aldasoro, Marcelino

         Hernanin jaioa, Bilbon bizi zen 1936an Gerra Zibila hastean, non PCE alderdi komunistara afiliatua zegoen. Nahiz eta Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan bere jardunaren daturik ez daukagun, Katalunian Armada Errepublikarrean borrokatu zuela dakigu, non kabo maila izatera iritsi zen. Gerra Zibilaren azken egunetan, Katalunia matxinoen esku erortzear zela, Frantziako Estatuan errefuxiatu zen, non hainbat soldadurekin batera kontzentrazio esparruetan sartu zuten. Hasiera batean Saint-Cyprien herriko hondartzan eraikitako kontzentrazio esparruan eta ostean Gurs-eko kontzentrazio esparruan. Bertatik atera ahal izateko, Frantziako Estatuak antolatutako zaintzapeko Langile Konpainia batekin nekazari gisa lan egitera irten zen 1939ko ekainean^[1307].

Vicente Artigas, Prudencio

         1922ko abenduaren 22an Hernanin jaioa. Eugenio eta Pilar gurasoekin eta zazpi seme-alabekin batera bizi zen. Gerrak eztanda egitean 13 urte zituen eta frontea Buruntzatik pasatzean familia guztiak Defentsa Batzordearen ebakuazio deiari kasu egin zion, Bizkairako bidea hasiz. Zazpi hilabetez bizi izan ziren bertan Armada Frankistak probintziaren aurkako erasoaldi orokortua abiatu zuen arte^[1308]. Orduan, Pilar amak seme-alaba guztiak hartu eta itsasontzi batean Frantziako Cherbourg hiriko portura iristea lortu zuen 1937ko uztailaren 5ean, eta bertatik Vaudrimesnil herrira joan ziren, azken honetan ezarriz errefuxiatu gisa^[1309].

         Halaber, Prucenciok Kataluniara igarotzea lortu zuen gero, non arotz gisa lan egin zuen. Nahiz eta adin txikikoa izan, gerra luzatuz joan zenean Armada Errepublikarrean borrokatu zuen, Gerra Zibileko azken uneetara arte. Orduan, Frantziako Estatura itzuli behar izan zen milaka miliziano eta errefuxiaturekin batera, non kontzentrazio esparruak ezagutu zituen. Horrela, hasiera batean Saint-Cyprien herriko hondartzan eta Perpignaneko Les Haras kontzentrazio esparruetan egon zen preso, baina bertako baldintza txarren ondorioz gaixotu egin zen eta 1939ko ekainean Gurs-eko kontzentrazio esparruan giltzaperatua izan aurretik Baionako ospitalean artatu behar izan zuten. Gurs-era eraman zutenean soilik 17 urte zituen^[1310].

Villar Urrestarazu, Jose Joaquin

         1913ko azaroaren 10ean Hernanin jaioa, aita eta anai-arrebekin batera Kardaberaz kalean bizi zen. Gerra Zibilak eztanda egitean Gerra Komisariotzako miliziano gisa aritu zen borrokan. Herria erortzean, aldiz, Bizkaia aldera egin zuen ihes aita eta anai-arrebekin batera^[1311]. Bertan Euskadiko Gudarostean engaiatzeko erabakia hartu zuen, Dragones batailoi sozialistarekin borrokatuz^[1312].

         1937ko udan baina, Euskal Herriko mendebaldea matxinoen esku erortzear zela itsasoz ebakuatua izatea lortu zuen, Frantziako Estatua gurutzatu ostean Katalunian errefuxiatuz Gerra Zibila amaitu zen arte. Momentu hartan, berriz Pirinioak gurutzatu behar izan zituen, non agintari frantsesek atzitu eta kontzentrazio esparruetan giltzaperatu zuten, bai Saint-Cyprien herriko hondartzako kontzentrazio esparruan eta Gurs-ekoan beranduago^[1313].

Zubeldia Egaña, Toribio

         1917ko martxoaren 28an Hernanin jaioa, Graciano Zubeldia Elicegui eta Juana Egaña Nazabalen semea zen. Metalugialaria ofizioz, guraso eta anai-arrebekin batera Portu langile-auzoan bizi zen gerra aurretik. Frontea Hernanira hurbiltzean Defentsa Batzordeak herria ebakuatzeko agindua igorri zuen, beraz Toribiok Jose Joaquin eta Justa anai-arrebekin batera etxea utzi eta Bizkaian errefuxiatzea erabaki zuen, gurasoak eta Marai Luisa arreba gazteena Hernanin geratu ziren bitartean^[1314]. Bertan, Jose Joaquin anaia eta biak Dragones batailoi sozialistan engaiatu ziren, Kantauriko hegiko fronte ezberdinetan borrokatuz, baina bere anaiak ez bezala, Toribiok itsasoz ebakuatua izateko aukera izan zuen eta Katalunian babesa bilatu zuen^[1315].

         1939ko lehen asteetan lurralde hau armada frankistaren esku erori zenean Frantziako Estatura ihes egin behar izan zuen berriro, non kontzentrazio esparruetan egon zen preso. Hasieran Saint-Cyprien eta Le Barcares herrietan zeuden kontzentrazio esparruetan eta, beranduago, Gurs-ekoan. Bertatik ateratzeko modu bakarretakoa gobernu frantsesak antolatu zituen zaintzapeko langileen konpainietan izena ematea zen eta hori egin behar izan zuen Toribiok 1939ko maiatzean^[1316].

         Bigarren Mundu Gerra hasi zenean baina, irailaren bederatzian Irungo mugan polizia frankistaren aurrean aurkeztea erabaki zuen, zeinek unean bertan atxilotu eta espetxeratu zuen^[1317]. Horretaz gain “B” saileko preso gisa identifikatu eta gatibu-lanak egitera behartu zuen erregimen frankistak, besteak beste, 1940ko martxoan esaterako Larache hirian (Larache, Maroko) zegoen preso 215 LLBBan, hiriko aireportua eraikitzen zebilen batailoia^[1318].

 

 

4.6.3.2. Nazien kontzentrazio esparruetan hildako hernaniarrak

 

Larburu Odriozola, Juan Manuel

         1912ko uztailaren 20an jaio zen Hernaniko Antziola auzoko Berakorte baserrian^[1319]. Gerra Zibilak eztanda egitea familiak baserrian mantentzea erabaki zuen eta, ondorioz, kolpistek Juan Manuelen kintaren mobilizazioa agindu zutenean, Armada Frankistan borrokatzera behartu zuten. Bere unitate militarra Aragoiko frontera bidali zuten, baina bertan zela hernaniar batek bere aurkako salaketa egin zuen agintari militarren aurrean. Adierazi zuen Juan Manuel “gorria” zela. Hark bazekien bere lehengusu Juan Jose Elustondo urnietarra halako salaketa baten ondorioz fusilatu zutela. Horregatik, Pirinioak gertu zeudela probestuz, desertatu eta Frantziara egin zen ihes^[1320].

         Handik gutxira Bartzelonarantz jo zuen, eta hiri honetan Miguel Liceaga Larburu politikari gipuzkoar ezagunarekin elkartu zen, bere aitaren lehengusua baitzen. Honek, lana lortzen lagundu zion eta biek erbesterako bideari ekin zioten 1939 hasieran, kolpistek Kataluniaren aurkako erasoaldia hasi zutenean.

         Muga bigarren aldiz zeharkatzean baina, polizia frantsesak atxilotu egin zuten, milaka errefuxiatu bezala eta kontzentrazio esparruetan giltzaperatu, hasiera batean, Mediterraneo itsasoaren ertzetan Argeles-sur-Mer eta Le Barcares herrietan hondartzetan zeuden kontzentrazio-esparruetan eta Gurs-en beranduago^[1321].

         1939ko ekainaren 19an azken esparru honetatik irtetea lortu zuen, eta hasiera batean Amerikara bidaiatzeko planak egin bazituen ere, gutxira Ipar Euskal Herrian geratzea erabaki zuen, hainbat baserritan morroi gisa lan egin eta gero Frantxia Haltzuet beratarrak Urruñan zuen Bidegain-berri baserrian ezarri zen. Comète sarea eratzean, hasieratik bertan hernaniarrek izan zuten pisua kontuan izanik, ez da harritzekoa sarea Bidegain-berri etxea bidaia hauetarako erabiltzen hasi izana.

         1943ko urtarrilaren 15eko gauean baina, Comète sareko kideak, hainbat hegazkinlari-aliaturekin batera Urruñako Bidegain-berri baserrian zeuden gaua pasatzen, hurrengo goizaldean Florentino Goikoetxea hernaniarra eta Dédée-rekin batera muga zeharkatzeko helburuarekin. Gauean, ordea, Gestapo polizia alemaniarrak etxea inguratu zuten eta bertan sartu ostean Dédée Comète sareko burua, hiru hegazkinlari, Juan Manuel Larburu eta etxearen jabea zen Frantxia Haltzuet atxilotu zituzten.

         Juan Manuelen kasuan, hasiera batean Baionan izan zuten preso, baina 1943ko ekainean Fresnes-era lekualdatu zuten, Comète sareko kide zen Jean Dassié-rekin batera. Gutxira baina, Compiegne hiriko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten, non 15.557 zenbakidun matrikularekin izendatu zuten. Hau, Alemaniako kontzentrazio esparruetako bidean azken etapa izan ohi zen presoentzat. 1944ko urtarrilean abiatu zuen Juan Manuelek nazien esparruetarako bidea, hasiera batean, Buchenwald-ekoan egonez preso 40.664 zenbakiarekin eta otsailean Flossemburg-ekora lekualdatu zuten, 6.558 zenbakiarekin^[1322].

         Azken honetan eman zituen Juan Manuelek bere bizitzako azken egunak, erabat akituta zegoen une horretarako, gosea, gatibu-lan eta bizi baldintza gogorren ondorioz. Kontzentrazio esparru honetan berarekin preso egondakoen lekukotzek argi zuten dute egoera hau. Juan Manuel Larburu 1944ko urtarrilaren 4an hil zen esparru honetan, 32 urte zituela. Kontzentrazio esparruko erregistroetan, ordea, “bihotz ahulezia” gisa deskribatu zuten bere heriotza.

Vazquez Saez, Marcelo

         1901eko urtarrilaren 16an Hernanin jaioa, Florida langile auzoko etxe batean. Gerra aurretik Hernanitik kanpo bizi zela dakigu, ez baita 1936ko erroldan ageri. Ez dago datu asko gerran zehar izandako bizipenen inguruan, dauzkagunak Bigarren Mundu Gerrarekin loturikoak baitira. Hala ere, pentsa dezakegu gerratik ihesi joan zela Frantziar Estatura. Frantziako Estatuak 1940ko ekainean Alemania Naziaren armadaren aurrean kapitulatu eta gero, Gerra Zibilaren ondorioz Pirinioen iparraldean babesa bilatu zuten asko atxilotu egin zituzten gerrak iraun zuen urteetan: ezkertiarrak edo “gorriak” izateagatik edota nazien aurkako borrokan zein erresistentzian parte hartzeagatik.

         Ez dakigu Marcelo noiz atxilotu zuten, baina gerraren lehen hilabeteetan izan zen, 1940ko urrian Poloniako mendebaldean eta Alemaniako mugatik gertu dagoen Zagañ hiriko VIII-C identifikazio zenbakia zuen stalag batetik (naziek gerra presoentzat eraikitako esparruak) Alemaniako Trier hirian zegoen beste batera lekualdatu baitzuten. Hiri honetako XII-D stalag-ean egon zen preso 1941eko urtarrilaren 22an Mautsahusen-eko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten arte, beste hainbat errepublikarrekin batera. Marcelo Vazquez gerra presoentzako esparruetan egon zenez preso kontzentrazio esparruetan amaitu aurretik, Bigarren Mundu Gerran Frantziako Armadan borrokatu zuten espainiar errepublikanoetako bat izatea posible da, gisa honetako preso batzuk 1940 urtean Zagañ hiriko esparruan preso egon zirela ezaguna baita.

         Austriako kontzentrazio esparrura iritsi zenean izena kendu zioten eta 3421 zenbakidun presoa bilakatu zen, baina ez zuen asko iraun kontzentrazio esparru honetan, izan ere, ehunka errepublikarrekin batera bertatik 4 kilometrora zegoen Gusen-eko kontzentrazio esparrura lekualdatu zuten. Bertan 12374 zenbakiz izendatu zuten, gatibu-lanak egiteko diseinatua zegoen kontzentrazio-esparrua zen azken hau, eta bertako bizi baldintza txarrek, elikadura eskasak eta tratu txarrek presoen gehiengoa hilabete gutxian hiltzen zituen. Marceloren kasuan, 1941eko irailaren 19an hil zen sarraski-esparru honetan, Espainiako Errepublikaren alde jardundako beste 431 preso errepublikarrekin batera.

 

 

4.6.4. Espetxean egondako hernaniarrak

 

         Atal honetan zehar ikusi dugu gizabanakoak gatibatzeko modu ugariak izan zituela frankismoak Gerra Zibilean eta osteko diktaduran zehar. Alor horretan, espetxeak halabehar arrunta eta amankomuna izan ziren hernaniar askorentzat. Azaldu dugu presondegiak erregimenaren funtsezko tresna izan zirela etsaitzat jotzen zituztenak zigortu, isilarazi eta diziplinatzeko. Errepresio-modu horrek hainbat arlotako pertsonei eragin zien, militante politiko eta milizianoetatik, zibiletara. Kartzelako esperientzia ez zegoen soilik askatasun-gabetzearekin lotuta, hori baino gehiago esan nahi zuen: baldintza gizagabeak, familiatik banantzea eta indarkeria fisiko zein psikologikoaren etengabeko beldurra eta bizipena.

         Hernanin errepresio frankista modu sistematikoan hedatu zen, eta horren adibide dira hernaniarrek pairatutako espetxeratzeak. Ikerketa honetan, Espainiar estatuko espetxeetan egondako ia 300 gizabanako identifikatu ditugu. Lehenik eta behin, justizia militarraren auziperatuak egongo lirateke. Aurkeztu dugu haietako askori kartzela-zigorrak ezarri zizkietela epaiketa sumarisimoen ondoren, berme prozesalik ez zituztenak. Hala ere, auzipetu bitartean kartzelan denbora luzea eman zutenak ere izan ziren, ondoren absolbitu edo haien kasuak artxibatu arren. Beste alde batetik, azaldu dugu Gerra Zibilean zehar atzitu zituzten edota aurkeztu ziren miliziano eta gudariak Sailkapen Batzordeetatik igarotzen zirela. Hauetako asko auzitegi militarretatik salbu gelditu arren, kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietara bideratzeko prozesuan batzuek behin-behineko espetxeetan eman zuten denbora bat. Hirugarrenik, Lasarteko Falangearen egoitzan preso hartutako emakumeen kasuak leudeke ondorengo zerrenda honetan. Azkenik, atxiloketa arbitrarioagoak ere sartzen dira taulan, non prozesu formalik edo justifikazio argirik gabeko atxiloketek, erregimen frankistaren izaera zapaltzilea islatzen duten. Hain zuzen ere, kontrol soziala mantentzeko erabiltzen baitziren halako atxiloketak.

         Behin Gerra Zibila amaitu zenean, gerra-presoez gain, gerraosteko jurisdikzio berriaren ezartzeagatik espetxeratutako pertsonak gehitu ziren. 1939ko otsaileko Erantzukizun Politikoei buruzko Legetik hasita lege berriak gehitu zituen erregimenak: hala nola, 1941eko Estatuko Segurtasunari buruzko Legea, Masoneria eta Komunismoaren Errepresioari buruzko Legea eta, batez ere, Justizia Militarraren Kodearen aplikazioa sistematizatzea. Modu honetan, mugimenduaren aurkakotzat zituztenak gaizkile politiko bihurtu ziren legearen baitan^[1323].

 

ESPETXEAN EGONDAKO HERNANIARREN ZERRENDA

IZEN-ABIZENAK	ESPETXERATZE LEKUA ETA DATAK
Abasolo Ugarte, Pedro	Santander (1939/02/00)
Acedo Jimenez, Francisco	Santander
Achucarro Zubillaga, Luis	Ondarreta (1938/02/21)
Aguado Martinez, Alejandro	Ontaneda (1938), Bilbo Larrinaga espetxea
Aguirre Lecuona, Joaquin	Santander (1937/08/00), Bilboko Eskolapioen Espetxea
Aguirre Oyarzabal, Francisco	1934/10/00, Burgoseko espetxe zentrala, Valdenoceda (1938/12/8), Ondarreta (1939/03/18)
Aguirre Urretavizcaya, Juan	Bilboko Eskolapioen Espetxea (1938/11/29), Ondarreta (1946/04/00)
Aguirrezabala Imaz, Victor	Santander (1937/08/24)
Alberro Arizpe, Felix	Santoña, Puerto Santa Maria (Cadiz), Huelva (1938/12/00), Gipuzkoako hiriburuko espetxea (1940/04/00), Ondarreta (1944/10/11)
Alberro Echeverría, Marcos	Laredo (1937/08/20)
Alberro Echeverría, Rafael	Miranda de Ebro
Albistur Adarraga, Agustin	Martutene
Albistur Adarraga, Jose	Martutene (1939-1940 artean)
Albizu Arregui, Lorenzo	Asturias (1937/10/00), Huescako espetxe militarra (1938/05/00)
Alcain Olloquiegui, Saturnino
Aldasoro Sagastume, Agustin	Santander (1937/08/00), Ondarreta, Santanderreko Tabacalera espetxea (1939/01/00)
Aldazabal Arribillaga, Juan	Santander (1937/08/00)
Almandoz Macazaga, Sofia	Ondarreta (1937/09/00)
Altolaguirre Altolaguirre, Eustaquio	Salas de los Infantes herriko espetxea (Burgos) (1939/06/07), Ondarretako espetxea (1940/02/06)
Altolaguirre Camarero, Jose	1934/10/00, Santander (1937/08/26), Bilboko Probinitzia Espetxea, Puerto de Santa Mariako kartzela (1938/07/00), Huelvako Probintzia Espetxea (1938/12/00)
Alvarez Terrados, Abundio	Hernani, Ondarreta (1938/02/06)
Amenabar Morales, Damian	Ondarreta
Andres Gomez, Jose	Santander (1937/08/00), Ondarretako kartzela (1938/02/00), Burgosko espetxe zentrala (1938/11/24), Gironako espetxea (1943/03/26), Figueres (1943)
Anton Lanz, Emilio	Santoña, Burgoseko Espetxe Zentrala (1938/08/00), Duesoko espetxea (1937/12/00)
Apaolaza Aramburu, Felipe	Ondarreta (1938/12/00)
Apaolaza Aramburu, Juan	Dueso, Iruñea (1937), Ondarreta (1939/03/15)
Aramburu Chinchurreta, Candido	Deustuko espetxea, Bilboko Eskolapioen Espetxea
Aramburu Chinchurreta, Maria
Aramendi Goicoechea, Margarita	Torrelavegako espetxea (1937/08/00), Ondarreta
Aramendi Manrique, Jose Antonio	Bilboko hainbat espetxe, Ondarreta (1940/05/00)
Arenas Lecanda, Emilio	1937/08/00, Hernani, Ondarreta (1938/02/00)
Aristeta Arrospe, Roque	Laredo (1939/08/20)
Armendariz Battu, Bernabe	Ondarreta (1938/08/25)
Armendariz Diaz, Felix	Santander
Arocena Liceaga, Ramon	Malagako espetxea (1940)
Arrieta Arrieta, Simon	Ondarreta (1938/08/00)
Arrizabalaga Aguirresarobe, Pilar	Ondarreta (1937/07/10)
Arrizabalaga Legazpia, Andres	Lasarte
Artola Iriarte, Elvira	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Ondarreta (1937/09/00)
Artola Iriarte, Nemesia	Lasarteko Falangearen egoitza (1937/09/18), Ondarreta (1937/09/00)
Azcona Guinea, Alejandro	Hernaniko udaletxea (1937), Ondarretako kartzela (1937)
Azurmendi Apaolaza, Jose Miguel	Arriaga antzokia (1936/06/00)
Azurmendi Zabala, Jose Antonio	Santander (1937/08/00), Bilbo, Gasteizko La Paz espetxea, Bizkiako Probintzia Espetxea
Barcala Aguirreazcuonaga, Trinidad	1937/09/18 Lasarteko Falangeko egoitza
Barranco Alvarez, Inocente	1937-1938
Bartolome Castresana, Valentin	1936, Ondarreta (1938/07/21)
Belza Ventura, Miguel	Lasarte
Beristain Zubeldia, Angel	Ondarreta
Blanco Salvide, Angel	Santoña
Cabrera Galan, Ildefonso	Madrileko Porlier espetxea (1939), Alcala de Henareseko espetxea (1940/05/00)
Cabrera Torbado, Ulpiano	Ondarreta (1941)
Calderon Exposito, Eduardo	El Duesoko kartzela(1937/08/00), Puerto de Santa Maria (1938/08/00)
Camarero Rodriguez, Florentina	Salas de los Infanteseko espetxea (1939/06/00), Ondarreta (1940/02/00)
Castresana Elosua, Serafín	Santoña (1937/08/00), Dueso (1937), Ondarreta (1940/09/30)
Celayeta Escalante, Gregorio	Santander
Celayeta Escalante, Joaquin	Bilbo (1937), Bizkaiko hainbat espetxe (1937)
Celayeta Escalante, Martin	Guadalupeko gotorlekua (1934), Figueras (1944/01/00), Donostia (1944/03/00)
Cermeño Rodriguez, Lidio	Bilboko Probintzia espetxea (1938/07/00), Burgos
Chinchurreta Beloqui, Josefa	Ondarreta (1937/09/13)
Cialceta Goyaran, Miguel	1934, 1937/09/00, Ondarreta (1938/10/00)
Cogollo Colina, Adolfo	1937/08/00
Cormenzana Toledo, Francisco	Santoña (1937ko uda), Puerto de Santa Maria (1938/08/00), Huelvako Probintzia Espetxea (1938/12/00)
Cotillo Garcia, Palmiro	Santanderreko Probintzia Espetxea (1940/11/00), Vega de Paseko destakamentu penala (1943/05/00), Duesoko espetxea (1945)
Cuesta Lopez, Benito	Ondarreta (1939/04/17)
De Sosa Fuentes, Cipriano	Santanderreko zezen plaza (1937/10/16)
Del Pozo Marcos, Jesus	Ondarreta
Duran Salva, Bartolome	Santoña, Bilbo, Burgoseko Espetxea (1938/06/26)
Echarri Gorostegui, Nicolas
Echenique Garmendia, Miguel	Iruñea
Echeverria Lasarte, Jose Ramon	Hernani
Echeverria Peluaga, Jose	Santoña, Duesoko espetxea (1937/09/25), Puerto de Santa Maria (1938/08/00), Palma (1939/08/00)
Echeveste Gabilondo, Martin
Egea Eraso, Pablo	Santoña (1937/08/00)
Eguia Elola, Juan Jose	Santoña
Eguiguren Achaga, Jesus	Santoña (1937/08/26)
Elizalde Erausquin, Jose	Torrelavega (1937ko uda)
Elizondo Idarreta, Dionisio	Martutene (1948/02/03), Segovia (1948/05/14)
Epelde Arregui, Tiburcio	1941
Erausquin Sasiambarrena, Pedro
Erdocia Iribarren, Jose	Aviles (1937/10/00), Santoña, Ondarreta (1940/06/07)
Erdocia Mendizabal, Francisco	Guadalupeko gotorlekua 1934, Figueres (1941/05/00), Ondarreta
Erdocia Mendizabal, Jose Antonio	Ondarreta (1937/09/00)
Erdocia Urretavizcaya, Julian	Bilboko Eskolapioen Espetxea (1937/08/26), Bilboko probintzia espetxea (1941/05/00)
Errazquin Iraola, Alfonso	Katalunia
Espinosa Vazquez, Juana	1937/09/18 Lasarteko Falangeko egoitza // 18/09/1937 Sede de la Falange de Lasarte
Estanga Saralegui, Jose	Bilboko Eskolapioen Espetxea, Ondarreta (1939/09/18)
Fernandez Moran, Jose	Gijon (1937/10/00), Donostia (1938/04/06), Bilbo (1940/04/00)
Ferrer Martin, Justo	1937, Ondarreta (1938/02/00)
Fulgencio Hernandez, Felix	Bilboko Eskolapioen Espetxea (1938), Ondarreta (1940/07/23)
Galan Perez, Rufiano
Garaicoechea Arriaran, Gregorio	Santander
Garces Aguado, Antonio	Bilboko Eskolapioen Espetxea, Ondarreta (1938/11/27)
Garcia Illera, Martin	1937
Garcia Martinez, Felipe	1937ko uda, 1939/09/00
Garcia Nogales, Jacinto	Bilbo (1937/04/00), Hernani, Ondarreta (1938/02/13)
Garin Elizondo, Pedro	Ondarreta (1937/04/13)
Gascue Beramendi, Marcelina	Ondarreta (1937/09/13)
Gaztelurrutia Iturriagagoitia, Ignacio	Donostiako Zapatari espetxea (1937/11/28)
Gimenez Gorostazu, Angel	Ondarreta (1937)
Goenaga Arrieta, Santiago
Goiburu Altuna, Ignacio	Hernani, Ondarreta (1938/02/06)
Gomez Gonzalez, Jose	Talavera de la Reina (1939/04/00), Donostia
Gomez Sierra, Donatila	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Gonzalez Elexpuru, Guillermo	Ferroleko espetxe militarra (1941/05/00)
Gonzalez Gaban, Juan	Ondarreta (1941)
Goñi Lazcano, Juan “Beruete”	Bilbo, Errenteria, Chinchilla gotorlekuko espetxea (1944/03/00)
Gorospe Caracciolo, Jose	Larrinagako espetxea, Ondarreta
Gorospe Egaña, Prudencio	Bilbo (1937/06/22), Bilboko Probintzia Espetxea, Ezkabako gotorleku-kartzela, Astorgako Espetxe Zentrala, Galiziako San Simon irlako espetxea, San Lorenzo espetxea (1940/03/20)
Gorostegui Cano, Benjamin	Deustuko espetxea (1937/06/00), Ezkabako gotorleku-kartzela, Ondarreta (1942)
Gorrochategui Miranda, Amparo	Ondarreta (1937)
Gorrochategui Miranda, Eugenio	Bartzelona (1937/04/00), 1950
Goya Zubiri, Juan	Ondarreta (1943/11/00)
Grijalba Merino, Roman	1937/08/25, Ondarreta (1939/10/00)
Guzman Benedicto, Dario	Santanderreko 8. ospitale militarra (1937/11/00), Santanderreko Probintza Espetxea (1937/12/21)
Herrera Garcia, Victoriano	Bilboko Probintzia Espetxea
Hosteins Allard, Fernando	Gipuzkoa
Ibañez Jurio, Teofilo	Hernani, Ondarreta (1938/02/00)
Ibañez Toledo, Ramon	El Berron (1937/08/00), Donostia, Valdemoroko espetxe-kolonia militarizatua (1939/10/00), Ondarreta (1940/02/00)
Icaceta Elizalde, Candido	1934, Ondarreta (1940/07/00)
Idigoras Loidi, Antonio	1937/10/00, Gasteiz
Illarramendi Icuza, Manuel	Santander, Bilbo
Illarreta Ezquioaga, Juan	Bilbo (1937)
Iñiguez Novales, Luis	Bilbo (1937ko uda), Ondarreta, Donostiako General Mola ospitalea (1938/04/00), Lleida (1942/08/00)
Iriarte Cialceta, Antonio
Isasa San Sebastian, Domingo	1937, Ondarreta (1943)
Isla Iraola, Pablo	Santoña, Santander, Donostia
Iturrioz Malcorra, Manuel	Ribadesella, Santoña, Irun
Izaga Echeverria, Jose Maria	Laredo
Izaguirre Echeverria, Santiago	Gijon (1937/10/00), Santoña
Izaguirre Tolarechipi, Andres
Izaguirre Tolarechipi, Manuel	Santoña (1937/08/24), Ondarreta (1938/03/00)
Jimenez Grijalba, Mario	Ondarreta (1939/05/00)
Juarros Marcos, Feliciano	Bilbo (1937/12/03), Ondarreta (1938/11/09), Burgos (1946/01/09)
Labrador Garcia, Isabel	Ondarreta (1946/06/00)
Larrañaga Larramendi, Jose
Larumbe Azcune, Faustino	Ondarreta(1940/05/00)
Larumbe Esparza, Alejandro	Gijon (1937/10/00), Ondarreta
Lasa Arcelus, Josefa	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Hernani, Ondarreta (1938/02/00)
Lascurain Iribarren, Valentin	Bilbo (1937/08/00), Larrinaga (1937/09/00)
Leibar Aramburu, Javier
Leibar Iñurrategui, Felix	Ondarreta (1937)
Lema Larumbe, Araceli	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Ondarreta (1938/05/00)
Lema Larumbe, Clara	Hernani, Ondarreta, Donostiako San Jose egoitza (1938/05/00)
Lema Larumbe, Francisca	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Hernani (1937/09/00), Ondarreta (1938/05/00)
Lema Larumbe, Pilar	1937/09/18 Lasarteko Falangeko egoitza // 18/09/1937 Sede de la Falange de Lasarte
Lesaca Biurrun, Pilar	Ondarreta (1942/01/00), Amorebietako emakumeen kartzela (1944/11/00)
Letamendia Egaña, Pedro	Ondarreta
Lete Lete, Josefa	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Ondarreta (1938/02/00), Orue txaleteko emakume espetxea (1940/01/00)
Lizarreta Arana, Jose	Kantabria, Madril (1948/04/00, El Dueso (1951)
Lopez Barcala Maria Carmen	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Lopez Barcala, Alicia	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Lopez Barcala, Amparo	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Lopez Barcala, Jose Luis	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Lopez Moreno, Jose	Asturias (1937/10/00), Gasteizeko Probintzia Espetxea, Bilbo
Loplana Garmendia, Anastasia	Ondarreta (1937/07/20), Saturrarango emakume kartzela (1938)
Lucas Duque, Arcadio	1937ko uda
Macazaga Aduriz, Ignacia	Donostiako San Jose egoitza (1937/12/00)
Madurga Jalon, Olegario	Hernani, Ondarreta (1938/02/00)
Marcazaga Aduriz, Francisco	Ondarreta (1939/03/01)
Marcos Martinez, Jose	Ondarreta (1942/11/00), Iruñeako Ospitale Militarra
Marieta Fuente / Puente, Donato	Bizkaia
Marigil Luzuriaga, Gerardo	Ondarreta (1942/04/05), Yeserias (1942/04/22), Santa Rita (1942/05/07), Portier (1942/11/00), Alcala de Henareseko espetxe tailerra (1944)
Marigil Luzuriaga, Luis	Santander (1937)
Martin Martin, Gregorio	Ezkabako gotorleku-kartzela (1937/08/22)
Martinez Alonso, Gregorio	Ondarreta (1939-1940)
Martinez Gomara, Gabino	1937/06/00, Santander (1939/09/00)
Martinez Peña, Rogelio	1937, Ondarreta (1946/10/25)
Matesanz Benito, Casimira	Ondarreta (1939/02/08)
Melara Gonzalez, Joaquin
Mercero Yarza, Antonio	Ondarreta (1938/04/28), Donostiako Zapatarl espetxea, Bllbo (1940/08/22)
Mercero Yarza, Fabian	El Carmelo (1937)
Miner Echeverria, Jose Luis	Donostiako Zapatarl espetxea
Minez Zapiain, Elias
Minguez Nieto, Silvino	Santander (1937/08/00), Ondarreta(1939)
Moncayo Garces, Pilar	1936/02/00, Ondarreta (1939/03/00)
Moncayo Martinez, Gabriel	Guadalupeko gotorlekua (1934), Santoña (1937ko uda), Ondarreta (1939/05/20), Ondarreta (1944/10/16)
Mugica Celaya, Rafael Gabriel Juan	Gasteiz
Mugica Eizmendi, Fidel	Ondarreta (1938/01/26), Donostiako Zapatarl espetxea
Mugica Esnaola, Jeronimo	Donostiako Zapatari espetxea (1939/12/11), Ondarreta (1941/09/28)
Mugica Iraola, Juan	Ondarreta (1941/09/01)
Mugica Liceaga, Manuel	Ondarreta
Mugica Muñoa, Elias	Ondarreta (1941/12/15), Conde de Peñalver espetxea (1942/06/02)
Muguruza Lujambio, Felix	Santander (1937/08/00), Alcazar espetxea (1939/02/00)
Navarro Ladrero, Dorotea	Ondarreta
Nogues Marticorena, Juan	Santoña (1937/08/27)
Novales Roche, Matilde	Ondarreta (1938/02/00)
Ocariz Ataun, Emeterio
Ocariz Ataun, Romualdo	Ondarreta
Ocariz Tarazona, Concepción
Ochotorena Errauzquin, Eusebio	Zaragoza, Ondarreta (1938/08/00), Iruñea (1940/08/22)
Ochotorena Goenaga, Emiliano	Santander
Odriozola Oyarzabal, Antonio	Dueso (1937), Iruñea, Ondarreta (1939/03/15)
Olarra Urretavizcaya, Jose	Torrelavega (1937/08/28), Ondarreta (1938)
Olloquiegui Zulaica, Fernando	Bllboko Eskolapioen Espetxea, Ondarreta (1939/12/00)
Orradre del Cura, Estanislao	Santander (1937/08/00), Tolosa (1937/09/08), Ondarreta
Otamendi Olloquiegui, Manuela	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Otaño Oruezabala, Francisco
Oyarbide Beldarrain, Jose	Ezkabako gotorleku-kartzela
Oyarbide Beldarrain, Vicente	Valladolld
Pagola Altuna, Jose	Larrinaga
Pagola Iriarte, Joaquin
Perez de Arrilucea Perez de Arrilucea, Francisco
Perez Guilarte, Miguel	Laredo
Perez Izarra, Aniana	Ondarreta
Perez Izarra, Aniana	Logroño, Ondarreta
Perez Merino, Guzman	Hernani, Ondarreta (1938/02/06)
Perosanz Sualdea, Elisa	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Plagaro Valluerca, Venancio	Hernani (1937ko uda), Ondarreta (1938/02/00)
Polo Arrieta, Joaquin
Polo Arrieta, Pablo	Santanderreko Corban Seminarioko kartzela, Bilboko Probintzia Espetxea (1937 amaiera), Iruñeako Probintzia Espetxea
Polo Iruin, Jesus	Santander
Prieto Ortiz, Amparo	Ondarreta (1938/02/00)
Prieto Prieto, Leocaldia	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Puente de la Fuente, Policarpo	1937, Hernani, Donostia (1938/02/00)
Puente Serna, Pedro	Santoña
Ramon Miguel, Esteban	Zaragoza
Recondo Mugica, Clestino	Ondarreta (1943)
Reguero, Ramon	Oviedo
Reoyo Espinosa, Felisa	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Sarasola Garin, Ricardo Alfonso	Santander
Rodriguez Hernandez, Benito Gregorio	Bizkaia
Rodriguez Hernandez, Jose	Palacio Misiones eraikineko espetxea, Donostia (1941/02/00)
Rodriguez Mazuelas, Feliciano	Santander (1937/08/00), Bilboko Eskolapioen Espetxea
Rodriguez Perez, Felipe	Santander
Rodriguez Rojo, Lorenzo
Rodriguez Villegas, Arturo	Santander (1937/08/00)
Rubio Martinez, Felipe	Asturias (1937/10/00), Ondarreta (1938/03/00), Burgos, Iruñeako Probintzia Espetxea
Ruiz Azurmendi, Juan Maria	Torrelavega
Ruiz Azurmendi, Vicente	1937, Puerto de Santa Maria (1938/08/09)
Salaverria Echeverria, Isidro	Santoña
Salinas Orradre, Ignacio	Gipuzkoa (1936 amaiera), Bilbo (1937), San Simon Irlako kartzela
San Martin Cenea, Teodoro	Valladolid
Sanchiz Crespo, Carlos	1939/06/00
Sanchiz Soto, Carlos	1939
Sanchiz Soto, Juan	Bilbo (1937ko uda)
Santana Arrozpide, Manuel	Santander (1937-10-01)
Sanz Peñalva, Valeriano
Sanz Sanchez, Luis	Santa Engracia Kaleko eskolako espetxea (1939/03/00), Madrilgo General Diaz Porlier kaleko 54. erainiko espetxea, Burgos, Celanova, Santiago de Compostela, Ondarreta (1946/05/00)
Sarasola Goenaga, Tiburcio	Santander
Sarasola Llanas, Luis	Larrinaga, Iruñea (1937/06/00), Gasteiz, Ciudad Rodrigo (1940/06/00), Gasteiz (1940/11/00)
Sarobe Aramburu, Bautista	Lasarteko Villa Mirentxu etxeko komandantzia militarra (1936-1948)
Sarobe Yeregui, Jose	Lasarteko Villa Mirentxu etxeko komandantzia militarra (1936-1948)
Sarobe Yeregui, Pantaleon	Valladolid
Sarobe Yeregui, Pedro	Laredo
Sarriegui Larburu, Felipe	Iruñeko Probintzia Espetxea (1937)
Sarriegui Larburu, Jose	Castro-Urdiales (1937/08/00)
Sarriegui Larburu, Pedro	Ezkabako gotorleku-kartzela (1938/01/00), San Simon irlako kartzela, Astorga (1939/04/00)
Sarriegui Larburu, Ramon	Katalunia
Serrano Moreira, Aurora	Ondarreta (1937)
Serrano Garcia, Gregorio	Ondarreta
Serrano Moreira, Mariano	Ondarreta
Setien Cortajarena, Ignacio	Ondarreta
Setien Cortajarena, Teresa
Sevillano Errezabal [bigarrena Idiazabal izango delakoan nago], Ramon	Solares (1937/08/20), Ondarreta (1944/10/00)
Sevillano Idazabal, Jose Maria	Santander (1937/08/24), Ondarreta (1940/02/02)
Sevillano Idiazabal, Dolores	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18), Ondarreta
Sevillao Idiazabal, Rafael	Ondarreta
Sierra Sanchez, Dionisia	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Simon Beltran, Julio	Ondarreta
Tejada Ruiz, Claudia	Donostia (1941)
Tejada Ruiz, Juan	Asturiaseko hospitalea (1937/09/00)
Tellechea Lujambio, Eustaquio	Santander (1937/08/00), Ondarreta (1937/11/00), Santander (1938/03/00), El Dueso, Santanderreko Probintzia Espetxea (1940/05/04)
Telleria Olaran, Felix
Turrientes Perez, Jose Maria	Santoña (1937/08/00), Puerto de Santa Maria, Astorga (1938/11/00)
Ubarrechena Iraola, Agustin	Ondarreta
Ugalde Garayalde, Luis	Santander (1937/08/00), Ondarreta
Ugalde Olarra, Ramon	Asturias (1937/08/29)
Uranga Garmendia, Maximo	Bilboko Probintzia Espetxea, Vigoko San Simon irlako espetxea (1938/10/00)
Urcelay Azurza, Luis
Urdangarin Perez, Eleuterio	Katalunia
Uria Ecenarro, Damaso	Laredo (1937/08/26)
Usabiaga Aguirre, Jose Manuel	Santander
Usabiaga Jauregui, Marcelo	Valentziako Zezen Plaza (1939/04/00), San Miguel de los Reyeseko kartzela, Ondarreta, Arroako Destakamendu Penala
Uzcudun Beñaran, Federico	Santander (1937), Puerto de Santa Maria (1938/08/00), Valladolid, Loiolako Kuartela (1945/07/00), Puerto de Santa Maria, Burgoseko Kartzela Zentrala
Valdes Berrio, Valeriano	Ondarreta (1941)
Velez Achucarro, Jose	Ondarreta (1938/12/00), Iruñea (1939/08/00)
Vicente Artigas, Jose	Gijon (1937/09/00)
Vicuña Ferrero, Consuelo
Videgui Ocharte, Jose Luis	1937/08/26, Bilboko Eskolapioen Espetxea, Donostia (1939/07/00)
Videgui Reoyo, Felix	Lasarteko Falangeko egoitza (1937/09/18)
Vila Yarza, Jose	1937/06/00, Ondarreta, 1942/03/00
Villalba Gonzalez, Santiago	Leon (1939/09/19)
Yarza Iradi, Jose	Santoña (1937/08/00), Puerto de Santa Maria (1937/11/00), Sevilla (1938/12/00)
Zaldua Vergara, Jose Maria “Calahorra”	Santander (1937/08/00), Ondarreta (1939)
Zamora Iribarren, Jose Maria	1939ko uda
Zapiain Elizondo, Francisco	Sama de Langreo, Ondarreta (1938/03/00)
Zapiain Iraola, Jose	1939
Zapiain Portugal, Julian	Santander (1937/08/00), Bilboko Eskolapioen Espetxea (1938/11/00)
Zozaya Errotaberea, Juan Simon	Bilboko Eskolapioen Espetxea (1940/01/19)
Zuaznabar Arrieta, Pedro	Bilboko espetxea, Ezkabako gotorleku-kartzela
Zubeldia Araquistain, Fernando	Santander (1937/08/26), Bilbo, 1944/09/18
Zubeldia Urrestarazu, Lucas	Ondarreta (1937/03/06), La Bañeza, Leongo Probintzia Espetxea(1939/11/29), Oviedo
Zubeldia Urrestarazu, Marcos	Ondarreta (1937)
Zubiria Fica, Gregorio	Bilboko Probintzia Espetxea, El Dueso, Puerto de Santa Maria (1938/08/00)
Zubizarreta Solavarrieta, Jose	Prision de la Guardia
Zugasti Sarasola, Jose	Ondarreta (1939/02/14)
Zuriarrain Exposito, Gregorio	Santoña, Puerto de Santa Maria, Valladolideko trenbien kotxetegietako behin behineko espetxea (1940/05/00)

 

 

 

[1124] 1936erako jada bazeuden gerra-presoak kontzentratzeko esparruak, baina ez zegoen hauek erregulatzen zituen legerik oraindik.

[1125] Organero Merino, A., 2015.

[1126] Boletín Oficial del Estado, 258. Zk., 1937ko uztailaren 5ekoa.

[1127] Badiola Ariztimuño, A., 2015.

[1128] Rodrigo, J., 2006.

[1129] Inspección de los Campos de Concentración de prisioneros de guerra. Reglamento provisional para el régimen interior de los Batallones de Trabajadores. 1938ko abenduaren 23koa.

[1130] "Orden de 20 de diciembre de 1939 dictando las normas con las modificaciones de plazo y funciones en el alistamiento, rectificación del mismo y clasificación de los alistados”. Boletín Oficial del Estado, 356zk., 1939ko abenduaren 22koa.

[1131] Garcia-Funes, J. C., 2017.

[1132] Beaumont Esandi, E. & Mendiola Gonzalo, F., 2004, 31-48 or.

[1133] Badiola Ariztimuño, A., 2015.

[1134] Bere biografían azalduko den bezala, beste lan batzuen arabera data horretan fusilatu zuten Hernaniko urriko fusilatzeen testuinguruan. Gure hipotesia 1945 urtean bere alargunak pentsioa jasotzeko burututako dokumentuan oinarritzen da.

[1135] AGMGko dokumentazioan agintari frankistek adierazten dute agian bere anaia Tomas dela kontzentrazio esparru eta Langile Batailoietan dagoena. Hala ere, ez dute zalantza argitzea lortzen eta dokumentazio guztian zehar Ignacioren izena ageri da.

[1136] Nuñez Diaz-Balart, M., 2005.

[1137] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 2, A0066664.

[1138] Aranzadiko datu-basea.

[1139] DEAH / AHDSS // sig. DEAH/F06.095//2402/001-01 (f.354r, n°35/B, 1883-08-20).

[1140] HUA / AMH // 1.2.2. Registro de comunicaciones y oficios. Registro de comunicaciones (oficios), 1945.

[1141] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1142] BURGOSKO SANTA EULALIA DE CARCEDO PARROKIAKO ARTXIBOA, San Pedro de Cardeñako Kontzentrazio Esparruko paper-sorta, 4. zenbakia.

[1143] GPAH / AHPG // sig. GEZ 3610/013.

[1144] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1145] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 10, C0064753

[1146] AGMG, 302341 kutxa, 32402 espedientea.

[1147] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1148] Gutierrez Flores, J., 2006.

[1149] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 17, E0013516.

[1150] Melillako hilerriko liburua, 18. Tomoa.

[1151] Perez Rodriguez, J., 2022.

[1152] “Indésirables” frantsesez, jatorriko testuan; eta “indeseables” gazteleraz.

[1153] L'Emancipation Nationale, 1939ko otsailaren 10ekoa.

[1154] Perez Rodriguez, J., 2022.

[1155] Chueca, J., 2007.

[1156] Ibídem.

[1157] Simon Porolli, P., 2011.

[1158] Perez Rodriguez, J., 2022

[1159] Chueca, J., 2007.

[1160] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1161] Egaña, I., 1998.

[1162] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1163] Arizabaleta Gantxegi, I., 2020

[1164] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1165] Egaña, I., 1998.

[1166] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1167] Ibídem.

[1168] DARA, sig. ES/AHPZ - A/007603/000023; ES/AHPHU - P/000143/000033.

[1169] HUA / AMH // A-1-47 (H45). Libro de actas del Ayuntamiento, 1933.

[1170] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1171] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1172] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1173] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1174] HUA / AMH // A-3-52 (H107). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1937.

[1175] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1176] AGA.

[1177] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1178] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1179] HUA / AMH // A-3-58 (H113). Oficios (Registro de salida de documentos), 1942 ene. - jun.

[1180] eah / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1181] Ibídem.

[1182] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1183] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHERO,9,C0017527.

[1184] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1185] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1186] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA,FICHERO,11,C0089476.

[1187] Dirección General del Acervo Histórico Diplomático, Exilio español.

[1188] AIRMN, 423/41 Surmasirimo Arrunta.

[1189] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1190] Egaña, I., 1998.

[1191] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1192] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1193] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 16, E0001579.

[1194] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1195] Chueca, J., 2007.

[1196] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1197] Egaña, I., 1998.

[1198] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1199] Posible da Gregorio Echeverria Aldegui hernaniarraren fitxa izatea, bi fitxetan adin bereko gaztea dela adierazten baita data bertsuetan kontzentrazio esparru berdinetan egon baitziren preso. Gainera, Gursen presoen A irlan egon ziren giltzaperatuak.

[1200] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1201] HUA / AMH // A-3-54 (H109). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1939.

[1202] Egaña, I., 1998.

[1203] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1204] HUA / AMH // A-3-54 (H109). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1939.

[1205] Gelly y Obes, C. M., 2004.

[1206] Parpello, V., 2010.

[1207] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1208] Egaña, I., 1998.

[1209] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1210] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1211] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA,FICHERO,17,E0021927.

[1212] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1213] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1214] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 20, F0099639.

[1215] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 20, F0099647.

[1216] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 20, F0099648.

[1217] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 20, F0099646.

[1218] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 20, F0099645.

[1219] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1220] AGMG.

[1221] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1222] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 25,G0136306.

[1223] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 25,G0136308.

[1224] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA, FICHERO, 25,G0136307.

[1225] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1226] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1227] Egaña, I., 1998.

[1228] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1229] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1230] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1231] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHERO,28,G0222125.

[1232] CDMH, sig. DNSD-SECRETARIA,FICHERO,28,G0233749.

[1233] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA,FICHERO,28,G0233806.

[1234] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1235] HUA / AMH // A-3-57 (H112). Oficios (Registro de salida de documentos), 1941 jul. - dic.

[1236] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1237] Egaña, I., 1998.

[1238] Fernandez Redondo, I., 2018.

[1239] HUA / AMH // 1.2.2. Registro de comunicaciones y oficios. Oficios, 1947.

[1240] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1241] Egaña, I., 1998.

[1242] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1243] AGA, RIEM, 127, 165.

[1244] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1245] Egaña, I., 1998.

[1246] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1247] HUA / AMH // E-5-II-28 eta HUA / AMH // E-5-II-29. Guerra de 1936. Informes (filiaciones políticas, sociales...) sobre vecinos de Hernani, 1936 - ...

[1248] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1249] CDMH, sig. PS_SANTANDER_O_110.

[1250] CDMH, sig. PS_BILBAO_83_3.

[1251] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1252] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1253] Egaña, I., 1998.

[1254] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1255] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1256] Egaña, I., 1998.

[1257] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1258] Egaña, I., 1998.

[1259] AIRMN, 489/36 Kausa Orokorra.

[1260] Diario Oficial del Ministerio de Defensa, 1937 urtea, 310 zenbakia, 607 orrialdea.

[1261] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1262] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1263] HUA / AMH // A-3-55 (H110). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1940.

[1264] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1265] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1266] HUA / AMH // A-3-53 (H108). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1938.

[1267] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1268] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1269] HUA / AMH // A-1-48 (H46). Libro de actas del Ayuntamiento, 1934-1935.

[1270] Aizpuru, M. (zuz.), 2007.

[1271] Egaña, I., 1998.

[1272] CDMH, sig. PS_SANTANDER_D_Carp.26_Exp.3.

[1273] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1274] Auñamendi Hiztegi Entzikolpedikoa.

[1275] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1276] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1277] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1278] Egaña, I., 1998.

[1279] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1280] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1281] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs

[1282] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1283] Egaña, I., 1998.

[1284] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1285] HUA / AMH // A-3-55 (H110). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1940.

[1286] Fundación de los Ferrocarriles Españoles.

[1287] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1288] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1289] Diario Oficial del Ministerio de Defensa, 1938 urtea, 137 zenbakia, 823 orrialdea.

[1290] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1291] Punto y hora aldizkaria, 153 zenbakia, 1979ko abenduaren 6ekoa.

[1292] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1293] Egaña, I., 1998.

[1294] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1295] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1296] Egaña, I., 1998.

[1297] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1298] Ibídem.

[1299] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1300] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 9, C0017527.

[1301] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1302] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1303] CDMH, sig. DNSD-SECRETARÍA, FICHERO, 9, C0017527.

[1304] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1305] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1306] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1307] Ibídem.

[1308] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1309] EAH / AHE // Funtsa, Asistencia Social; Saila, Evacuacion; Azpi-saila, Secretaria; 464 paper-sorta / Fondo, Asistencia Social; Sección, Evacuacion; Subsección, Secretaria; Legajo 464.

[1310] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1311] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1312] Egaña, I., 1998.

[1313] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1314] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[1315] Egaña, I., 1998.

[1316] EAH / AHE // Gurseko fitxak; Fichas de Gurs.

[1317] HUA / AMH // E-5-I-35. Documentación referente a los Reemplazos, 1938 - 1939: movilización militar...

[1318] HUA / AMH // A-3-55 (H110). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1940.

[1319] 1936ko erroldaren datuak kontuan hartuta.

[1320] Jimenez de Aberasturi, J. C., 2006.

[1321] EAH / AHE // Gurseko fitxak. / Fichas de Gurs.

[1322] Juan Goikoetxea Larbururen testigantza, Euskal Memoriala.

[1323] Gomez Bravo, G., 2011, 815-836 or.