Biolentzia, Errepresioa eta Giza Eskubideen zapalketa Gerra Zibilean eta Lehen Frankismoan
Sanz Montero, Francisca (Pakita)
1933ko urtarrilaren 13an Hernanin jaioa. Valentina Montero Bengoechea eta Vicente Sanz del Castilloren alaba, Hernanin bizi ziren gerra hasi zenean. Frantziara ihes egin zuen bere ama eta bi anai-arrebak, bere hiru izeba eta lehengusu-lehengusinekin batera. Bere aita preso egon zen gerra garaian.
Zer gertatu zen gerran?
Familia Frantziara joan ginen, Montero familia. Amek eta emakumeek bat egin eta denak batera joan ziren. Ezer gabe, geunden bezala, alde batetik bestera mugituz joan ginen. Gidari bat zegoen, ez bat, batzuk izango ziren, nondik joan behar genuen esaten ziguten. Eta horren arabera, mugitu egiten ginen.
Gogoan dut sirenak jotzen zutenean eta korrika lurpeko bideetara joan behar izaten genuenean, bonbetatik ezkutatzera. Guk ikatz-ontzi bat hartu eta Frantziara iritsi ginen. Egon ginen lekuak oso zikinak ziren.
Nortzuk egin zenuten bide hori?
Valentina, nire ama; gu hirurok, anai-arrebak (Federiko, Josefa “Pepita” eta Francisca). Nire izeba Micaela, amaren arreba, bere bi seme-alabekin: Manuel eta Milagros, gure lehengusuak zirenak. Izeba Corazon, amaren beste arreba bat, bere seme-alabekin: Mari Carmen eta Angelo. Izeba Maria, ezkongabea zena. Ez dakit senarrak non zeuden. Bilbora joan ginen, baina ez dakit esaten non egon ginen zehatz-mehatz, ezta nola joan ginen ere, nik 4 urte bainituen.
Hor hartu zenuten ikatz-ontzia?
Gogoan dut ni txiki-txikia nintzela. 4 urte eta erdi izango nituen. Familia asko zeuden, denak han sartuta. Adinagatik banandu zituzten Pepita eta Federico, zaharragoak zirelako. Bati, kolonia batera eta besteari, beste kolonia batera. Uste dut Frantzian izan zela, Maconen. Kolonia berean, baina bananduta.
Itzultzean, zerekin egin zenuten topo?
Uste dut 3 bat urte igaro zirela. Nik 7 urte izango nituen, 1940a izango zen. Ez genuen ezer. Las Villasen bizi ginen, eta itzultzean, etxea itxi ziguten, zigilatu. Enkantean jarri zuten eta ezer gabe geratu ginen.
Eta etxe barruan zeuden gauzak?
Hauek ere enkantean jarriko zituzten. Dena galdu zen. Oiloak eta lurtxo bat ere bagenituen. Gure burua defendatzeko. eta dena galdu zen. Ezin izan zen ezer berreskuratu. Orduan zelatatzen zuen jendea zegoen. Nola zebiltzan zelatatzen zuten, ... eta sos batzuengatik. edozer egiten duzu, bada. Garai hartan gosea zegoen.
Eta zer egin zenuten?
Bi izeba genituen, Aniceta eta Isabel Usarraga, arrain saltzaileak zirenak. Haiek ez ziren joan eta negozioarekin jarraitzen zuten, eta ez zihoakien gaizki. Isabel ezkonduta zegoen eta alaba bat zuen, eta Urumea kalean bizi ziren. Han bizitzen, badirudi pisu bat libre zegoela. Eta horrela konpondu zen arazoa. Alokairuan eman ziguten etxebizitza hori, eta han hasi ginen bizitzen. Amarekin eta seme-alabekin jarri ginen.
Eta zure aitarekin, zer gertatu zen?
Nire aitak halako itxura zuen gerratik itzultzean. Silikosia zuen. Adreiluekin egiten zuen lan. Orduan ez zegoen higienerik, ezta ezer ere. Gerran zerbait hartu zuen bronkioetan. Eserita egiten zuen lo beti, bi burkorekin, ezin baitzuen arnasa hartu. Zeukanaz gain (silikosia), okerrera egin zuen gerran eta Langile Batailoian. Itzuli zenean, Zikuñagan hasi zen lanean. Baina soldata oso baxua zen era hiru seme-alabekin. ezin zenuen gauza handirik egin.
Eta zer gertatu zitzaion zure amari, Valentinari?
Osasuna. Oso ahul etorri zen. Ez zegoen jatekorik. Ni gosez nengoen, beti negarrez. Goseak negarrez nengoen. Gero errazionamendua, oso urria zena. Gosea pasatzen zen. Gripearekin hil zen. Oso ahul harrapatu zuenez, orduan joan zen. Eta 10 urte igaro zirenean, 57 urterekin, aita hil zen.
Eta nondik ateratzen zenuten janaria?
Patxi Errok (Mikaelaren senarra, “Naparra”), nire osabak, irin fabrikan egiten zuen lan, eta langileei ez dakit zenbat irin ematen zieten, eta horrekin zerbait egiten zuten. Eta guk mandatuak egiten genituen pezeten truke, haurrak zaintzen genituen. edozer pezetaren bat irabazteko.
Eskolara joan zinen?
Bai, baina oso gutxi. Irakurketa gustuko nuen, baina 7 urterekin. enkargu bat handik eta hemendik. Eta urte haietan, nire izebek ez zuten ezer gehiago ikusten. aurrera egin beharra zegoen. Goseak geundela besterik ez zuten ikusten. Zikuñagara ere joan nintzen. 13 urterekin baldosan hasi nintzen lanean. Urtebete eman nuen han, ordezkoak ginen. Eta Zikuñaga ireki zenean hara joan ginen lanera. Gero zelofanean.
Etxean euskaraz bazenekiten edo hitz egiten zenuten?
Ez, nik ez. Ondoren ikasi nuen. Federiko bai. Zurratzean eta Zikuñagan egin zuen lan. Euskaldun asko zegoen eta bertan ikasi zuen. Valentinak bai. Eta aitak beti egiten zion errieta amari, seme-alabei euskaraz egiten ez zielako. gainera oso zigortua zegoen. Entzuten zintuztelako, uniformerik ez izan arren. zelatatzen zintuen jendea zegoelako. Batzuek salatzen zuten eta berehala eramaten zintuzten txabolara.