Saltar al contenido

Título y logo de la página

Ondarea guztiona delako
 
Mostrar/ocultar menú principal de navegación
Hernaniko industria-ondarea
Urumea bailaran zehar
Miren Garcia Dalmau / Alfredo Moraza Barea, 2020

 

2. LAN METODOLOGIAREN GARAPENA

 

      Ikuspuntu metodologikotik, ikerketa-lanak Urumea ibaiari eta ibaiertzean garatutako jarduera ekonomikoei buruzko ahalik eta informazio gehien bildu nahi izan du, bai dokumentala, bai grafikoa.

      Lan Egitasmoa hiru eremu desberdinetan egituratu da: diagnostikoa; kokapenen identifikazioa; eta Txostenaren idazketa:

 

 

2.1. DIAGNOSTIKOA

 

      Atal honetan Urumean eta bere ibaiadarretan garatutako industria jarduerei buruzko dokumentazio historiko guztia jaso nahi izan da, edo behintzat, helburu horrekin lan egin dugu.

      Helburu horrekin, informazioa hiru iturri nagusienetan bilatu da: dokumentazio historikoa artxibo ezberdinetan, hustuketa bibliografikoa eta argazki zaharrak eta planoak.

      Laburbilduz kontsultatutako Agiritegiak hauek dira:

 

ACHC. Kantaurialdeko Ur Konfederazioen Agiritegia (Oviedo)

AGG-GAO: Gipuzkoako Agiritegi Orokorra (Tolosa)

ARCHV.: Valladolideko Erret Txanzileriaren Agiritegia (Valladolid)

AZEA: Aranzadi Zientzia Elkarteko Agiritegia (Donostia)

DUA. Donostiako Udal Artxiboa (Donostia)

EAEHAAN. Euskal Autonomia Erkidegoko Herri Administrazioaren Artxibo Nagusia (Vitoria-Gasteiz).

EAH. Euskadiko Artxibo Historikoa (Bilbo). Datu-basea Dokuklik.

EUA. Errenteriako Udal Artxiboa (Errenteria)

GAO. Gipuzkoako Agiritegi Ofiziala

GMOHE. Gipuzkoako Merkatal eta Ondasun Higigarrien Erregistroa (Donostia).

GPAH. Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoa (Oñati)

HUA. Hernaniko Udal Artxiboa (Hernani)

KMK. Koldo Mitxelena Kulturunea (Donostia).

NAO. Nafarroako Artxibo Orokorra (Iruña).

PARES. Espainiako Agiritegien Portala. Pares Datu-basea.

RSBAP.: Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen Agiritegia

 

      Kontsultatutako Bibliografiari dagokionez, lanen zerrenda osoa azken atalean dago jasota. Bibliografia honetan, tokiko artikulu eta liburuak sartzen dira, baita kontsulta orokorreko beste batzuk ere, Urumea ibaiaren okupazio-prozesua hobeago kokatzen lagundu digutenak.

      Azkenik, funtsa desberdinak aztertu dira (aipatutakoez gain) inguru honen argazkiak edo planoak egon daitezkeelakoan (Gure Gipuzkoa, Kutxa Fototeka, Aranzadi Zientzia Elkartea, etab.).

 

 

2.2. KOKAPENEN IDENTIFIKAZIOA

 

      Behin informazio iturri desberdinak eduki, funtsa guzti horiek katalogatu eta ordenatu dira banan-banan. Katalogazio hori ur-ibilgu nagusiei jarraituz egin da, Urumea ibaia erreferentziatzat hartuta eta Aranorekin duen mugatik, ibaian behera jarraituz, aprobetxamendu hidraulikoen ebidentziak dokumentatu diren ibaiadarrekin batera.

      Multzoa ezartzeko garaian, irizpide nagusiena ustiapen hidrauliko motaren bat egotea izan da, bai iraganekoa edo bai gaur egungoa. Hau da, makineria desberdinak, presen bitartez, martxan jartzeko energia iturria ibaia izan den kasuetan.

      Jarraibide hori abiapuntutzat hartuz, kokapen guztiak banan-banan aztertu dira ezaugarri nagusienak zehaztuz (presak, ubideak, deposituak, eraikuntzak, aztarna arkeologikoak, ... ). Lan hau, kokapen bakoitzaren argazki erreportajea eginez osatu da, hobeto ezagutzeko balio dezaketen xehetasun guztiak idatziz. Kasu batzuetan, sartzeko zailtasunak edo uzte-egoera aurreratuak (landaredia, instalazioen aurriak) eragotzi egin du elementuen ezaugarriak eta kontserbazio-egoera ziurtasunez zehaztea. Beste kasu batzuetan, ingurunearen hirigintza-bilakaerak, batez ere hirigunetik gertu dauden industrietan, ez du aukera eman iraganeko presentziaren ebidentziarik erregistratzeko (dokumentu- edo argazki-lekukotza isolatuak izan ezik).

 

 

2.3. BALANTZEA ETA TXOSTENAREN IDAZKETA

 

      Lan honen hirugarren eta azken fasea Urumea Bailarako (eta ibaiadarretako) industria-ondare kulturala ebaluatzeko azken txostena idaztean datza. Kapitulu hau ondo bereizitako bi ataletan antolatu da. Alde batetik, industria-garapenaren testuinguru orokorra, eta, bestetik, Katalogoa bera.

      Lehenengo atalean, Urumea ibaiak (eta ibaiadarrek) Historian zehar izan duten erabileren bilakaera kronologikoa eta funtzionala zehaztu nahi izan da, horietako bakoitzaren artean dauden gutxiegitasunak eta desberdintasunak deskribatuz. Atal hau zehatzago landuko da hurrengo Kapituluan (03 Urumeako industria-garapenaren testuingurua). Laburbilduz, bilakaera hori hiru garai historiko handiren inguruan ezarri da:

 

Lehenengo garaia: industria aurreko usadiozko industriaren garapena. Garai horretan, ibaiaren (eta ibaiadarren) erabilera intentsiboa egin zen ibilgu osoan zehar, hainbat asmoren bidez. Bere jatorria Erdi Aroan dago eta XIX. mendearen erdialdera arte luzatzen da. Garai horretan, industria-jarduera burdinolak eta irin-errotak izango dira funtsean, baina beste jarduera osagarri batzuk ere ezagutuko ditugu (aingura-fabrikak, nasak,...).

      Urumea izango da Gipuzkoako barnealdearen eta Donostiako portuaren arteko komunikazio-gune nagusia (eta azkarrena). Ontzi-sare trinko batek nabigatuko du (hondo gutxiko txalupak), era guztietako salgaiak garraiatuz.

 

Bigarren garaia: Industria-iraultza eta industria modernoaren sorrera. Garai horretan, energia hidroelektrikoa ustiatzeko sistema tradizionalak bertan behera utzi ziren. Kronologikoki, garai honek XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen hasierara arte hartzen du.

      Ustiapen modu tradizionalen modernizazioak, izaera industrialeko ekoizpen kontzeptu berri bati bidea irekiko dio. Horrek, industria tradizionalak (errotak, burdinolak) pixkanaka desagertzea ekarriko du, lehiatzeko ezintasunaren aurrean (azken burdinolak 1870ko hamarkadan desagertuko dira). Horri esker, industria-panoramak ekoizpen-sektore berriak sortuko ditu, eta Gipuzkoa eta Hernani, zehazki, gune aitzindarietako bat bihurtuko dira. Horien artean aipatzekoak dira paper fabrikak, zementu fabrikak, irina ekoizteko lantegiak, produktu kimikoenak eta abar.

      Lurreko edo trenbideko komunikazio-sistema berrien garapenak, Urumea alde batera utzi zuen pixkanaka, garraiobide gisa.

 

Hirugarren garaia: Bigarren Industria-iraultza. Ekoizpen-prozesuaren barruan energia elektrikoa modu masiboan erabiltzeagatik bereiziko da aldi hori, makineria elikatzeko iturri nagusi eta ia bakarra bilakatuz. Garai hau XX. mendean zehar luzatzen da.

      Berriztapen nagusia zentral hidroelektriko sorta batek emango du, bai modu independentean, bai fabriketan bertan integratuta. Zentral horiek energia-sortzaile bihurtuko dira, bai industriarako, bai populazioen argiztapenerako.

      Bigarren atala, testuan zehar aztertutako industria desberdinen Katalogo zehatz batek osatzen du. Bertan 48 elementu jaso dira guztira, hedadura desberdinarekin dauden datuen arabera eta garrantzi historiko handiagoa edo txikiagoa izatearen arabera.

 

URUMEA BAILARAKO
APROBETXAMENDU HIDRAULIKOEN
KOADROA

IZENA

IBAIA/ERREKA

KRONOL.

01 Arbiza-Portuko portua (Hernani)

Urumea

XVI-XVIII

02 “La Urumea” irin eta zementu fabrika (Hernani/Astigarraga)

Urumea

XIX-XX

03 Karapoteko portua (Hernani)

Karapote

XVI-XVIII

04 Karapoteko errota (Hernani)

Karapote

XVII

05 “Mendia/La Urumea” paper-fabrika (Hernani)

Karapote

XX

06 “Almidones Remy” almidoi-fabrika (Hernani)

Karapote

XX

07 “Fundiciones del Norte” galdaketa-fabrika (Hernani)

Karapote

XX

08 “Papelera del Norte” paper-fabrika (Hernani)

Karapote

XX

09 Schroeder burdindegia-fabrika (Hernani)

Karapote

XX

10 Karabeleko errota (Hernani)

Portu erreka

XIX-XX

11 Portuko Lonja eta portua (Hernani)

Portu erreka

XVI-XIX

12 Frankoko errota (Hernani)

Portu erreka

XVI-XIX

13 Harrobiko saltoa (Hernani)

Portu erreka

XX

14 Errotaberriko errota (Urnieta)

Trankatx erreka

XV-XX

15 Trankaxko errota (Urnieta)

Galarraga/Errekal de errekak

XVI-XX

16 Eziagoko errota (Hernani)

Urumea

XV-XX

17 “Papelera Biyak-Bat” paper-fabrika (Hernani)

Urumea

XIX-XX

18 “Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga” paper-fabrika (Hernani)

Urumea

XX

19 Osiñagako portua (Hernani)

Otsueneko erreka

XVI-XVIII

20 Osiñagako errota (Hernani)

Otsueneko erreka

XVI-XX

21 Osiñagako zentral hidroelektrikoa (Hernani)

Otsueneko erreka

XX

22 Errotarango burdinola (Hernani/Urnieta)

Otsueneko erreka

XVI-XIX

23 Errotaran Goikoako Saltoa (Hernani)

Otsueneko erreka

XX

24 Tolareetako Saltoa (Hernani)

Otsueneko erreka

XX

25 Lastaolako zentral hidroelektrikoa (Hernani)

Urumea

XIX-XX

26 Epeleko burdinola eta errota (Hernani)

Epele erreka

XV-XX

27 Epeleko zementu-fabrika (Hernani)

Epele erreka

XX

28 Fagollagako burdinola (aingura-fabrika) (Hernani)

Urumea

XV/XVII-XIX

29 Fagollagako paper-fabrika (Hernani)

Urumea

XIX

30 Fagollagako zementu-fabrika (Hernani)

Urumea

XX

31 Fagollagako zentral hidroelektrikoa (Hernani)

Urumea

XX

32 Ereñotzuko portua eta lonja (Hernani)

Urumea

XVI-XIX

33 Ereñotzuko burdinolak eta errota (Hernani)

Urumea

XV-XIX

34 Bazterrolako burdinola (Hernani)

Urumea

XVI-XVII

35 Ereñotzuko zentral hidroelektrikoa (HernanI)

Urumea

XIX-XX

36 Latsako burdinola (Hernani)

Usoko erreka

XV-XVII

37 Latsako produktu-kimikoen fabrika (Hernani)

Usoko erreka

XIX-XX

38 Abillatseko burdinola eta errota (Hernani)

Urumea

XV-XIX

39 Pikoaga-Mandarrietako zentral hidroelektrikoa (Hernani/Urnieta)

Urumea, Urruzuno erreka, Bezkite erreka

XX

40 Ubarratuko burdinola eta errota (Hernani)

Urumea

XV-XVII

41 Bezkitako burdinola (Urnieta)

Bezkita erreka

XVI-XVII

42 Urruzuno Behekoako burdinola eta errota (Hernani/Urnieta)

Urruzuno erreka

XV-XVII

43 Urruzunoko zentral hidroelektrikoa (Hernani/Urnieta)

Urruzuno erreka, Bezkite erreka

XX

44 Urruzuno Goikoako burdinola (Hernani/Urnieta)

Urruzuno erreka

XV-XVII

45 Olaberriagako burdinola (Hernani/Urnieta)

Urruzuno erreka

XVI

46 Etxolaberriko mineral errota (Hernani)

Kartola erreka

XX

47 Pikoagako burdinola eta errota (Hernani)

Urumea

XVI-XIX

48 Pagoagako burdinola (Hernani)

Pagoaga erreka

XV-XVII

49 Pagoagako errotak (Hernani)

Pagoaga erreka

XX

50 Santiago-Abañoko zentral hidroelektrikoa (Hernani/Errenteria/Arano)

Urumea

XIX-XX

51 Aparraingo burdinola (Hernani)

Urumea

XVI-XVII

 

      Katalogoa, eranskin moduan, industria horietako banakako fitxatan aurkezten da. Bertan, elementu bakoitzaren ezaugarri nagusienak jaso dira, multzoaren barruan zenbait atal kontutan edukita:

 

Kokapena. Aprobetxamendu bakoitzaren kokapena jasotzen da, kokalekua identifikatzen duen argazki batekin eta gutxi gorabeherako plano batekin batera.

Eraikinaren aztarnak. Aprobetxamendu hidrauliko horiek osatzen dituzten elementuetako bakoitza deskribatu da, hau da, presak, kanalak, ekoizpen-instalazioak eta abar. Askotan, elementu horiek desagertu egin dira, eta, beraz, dokumentazioak horri buruz ematen dituen datuak eskaintzen dira.

Datu historikoak. Multzo horiekin lotutako gertaera historiko nagusiak aipatzen dira, haien bilakaera berezia markatzen joan direnak. Askotan, eskuragarri dagoen informazioa gehiegizkoa denez, alferrikakoa izan daitekeen datu oro alde batera utzi da.

Eranskin grafikoa. Eranskin honetan multzo bakoitzaren argazkiak eta planoak sartu dira, bai zaharrak (halakorik izanez gero), bai berriak.

 

      Oro har, irakurketa zaildu baino egingo ez luketen deskribapen zehatzegiak edo teknikoak alde batera utziz, ahalik eta testu arinena aurkezten saiatu gara. Testua oso arina da, irakurlearentzat astunegia izan ez dadin.

      Katalogo horretan modu bereizgarrian landu dira aztertutako puntu bakoitzean kokatutako ekoizpen-jarduerak, nahiz eta haietako batzuk leku berean egon. Ekoizpen-jarduera horietako bakoitzak ezaugarri bereiziak zituen, hau da, lehendik dagoen azpiegituraren zati bat aprobetxa badezakete ere, azpiegitura hori beren ekoizpen-premia espezifikoetarako berregokitua izango da. Kontutan eduki behar da Jarduera horietako bakoitzak, lehendik zeuden azpiegiturak aldatu zituela (presa, eroanbide-kanala, makina-etxea), behar zuen erabilerara egokituz, berreraikiz edo behar horien arabera eraberrituz. Eremu bateko azpiegitura berberen bilakaera eta aprobetxamendu horren adibide garbi bat Fagollagan dugu. Multzo horretan, eta gune bera “partekatuz” ikusiko dugu nola garatzen diren denboran zehar hainbat ekoizpen-jarduera:

 

burdina ekoizteko burdinola (XV. mende bukaeran jardunean eta utzita).

1627an eraikitako burdinola berria eta jardunean 1856 arte.

paper-fabrika jardunean 1869 eta 1887 artean

zementu-fabrika 1903 eta 1907 artean

1929an eraikitako zentral hidroelektrikoa, egun oraindik jardunean

 

      Guztira, bost fitxa desberdin leku bererako, nahiz eta kasu hau benetan ezohikoa izan. Aztertutako elementu gehienek, ekoizpen jarduera bakarra izan dute Historian zehar. Antzeko zerbait gertatuko da beste kokaleku batzuekin, baina eskala txikiagoan (Eziago, Epele edo Ereñotzu).