HERNANIko
Udala

 

4.1.
LANGILE PUBLIKOEN GARBIKETA

 

         Garbiketa-prozesuen gaiaz jardutean, langile publikoen aurkako errepresioaz ari gara hizketan. Agintari frankistek burututako garbiketa-prozesuak bi oinarri nagusitan euskarritu ziren. Lehenik, Errepublikan eta gerran zehar udaletako langileek izandako jarrerak zigortu nahi ziren. Bigarrenik, haien karguetatik kanporatu nahi zituzten ideologia frankistarekin bat ez zetozen langile publikoak eta funtzionarioak. Prozesu horrek, aldi berean, funtzio paralelo batzuk zituen: karguetan erregimenari leialak zitzaizkion pertsonak jartzea, eta gerran kolpistekin kolaboratu zutenak lanpostuen bidez saritzea^[13].

         Horretarako, gerra amaitu aurretik ere, garbiketak administrazio-prozeduren bitartez egiteko araudia zuten. 1936ko irailaren 13an, Hernani frankisten esku geratu eta biharamunean, Defentsa Batzorde Nazionalak 108/36. Dekretua onartu zuen. Xedapen horrek Fronte Popularrean parte hartu zuten alderdi eta talde politiko guztiak legez kanpokotzat jo zituen, baita kolpisten aurka agertu ziren erakunde guztiak ere. Horren ondorioz, alderdi ezkertiar eta nazionalista guztiak legez kanpo geratu ziren. Era berean, Dekretuaren hirugarren artikuluan langile publikoak zuzendu, alboratu eta kargugabetu ahalko zirela ezarri zen hauek “mugimendu nazionalaren edo aberriaren aurkako jarduerak eginez gero^[14]”.

         1936ko abenduaren 3an, berriz, Estatuko Batzorde Teknikoak beste Dekretu bat eman zuen, eta bertan honako hau zehazten zen: “Uztailaren hemezortzitik aurrera askatutako eremuko egoitza ofizialetik kanpo eskuduntza duen agintaritzak emandako inolako baimenik edo eginkizunik gabe egon diren, edo baimen horiek amaitutakoan aurkeztu ez diren funtzionario guztiak kargutik kenduko dira espedientea osatugabe^[15]". Hau da, prozedura formalik egin gabe.

         Garbiketa prozesu hauek sektore ezberdinetako langile publikoek pairatu zituzten, eta xede orokorra berdina bazen ere, talde bakoitzak bere ezaugarri zehatzak izan zituen. Hori horrela, garbiketa pairatutako hernaniarrak kontuan hartuta, atal honetan garbiketa jasandako lau enplegatu publiko mota bereizi dira, hots: udal langileak, aldundiko langileak, irakasleak eta trenbideko langileak.

 

 

4.1.1. Udal langileen aurkako errepresioa

 

         Irailaren 12an zutabe frankistak Hernanin sartu ondoren, aste gutxiren buruan Gipuzkoako Gerra Karlistaren Batzordeak izendatutako udalbatza bat ezarri zen herrian, hautetsontzietan hautatutako funtzionarioa kargutik kendu ondoren. Zuzenean ezarritako agintari berri hauen helburua “Mugimendu Nazionalaren” baloreak biltzen zituen erregimen bat ezartzea zen, urteetara ideologia frankista bezala ezagutu zena.

         Aurrez aipaturiko 108/36 Dekretuaren bitartez, gerraren ondorioz Hernanitik ihes egindako hainbat langile kanporatu zituzten haien lanpostuetatik 1936ko azaroaren 26an: Juan Jose Uria Alberdi, Ramon Ugalde Azpeitia eta Ladislao Egaña kale-garbitzaileak; eta Alejandro Larumbe Esparza ehorzle-desinfektatzailea. Azken hau, esaterako, 1934ko Greba Iraultzailearekin erlazionatu zuten frankistek, zaurituak garraiatzen ibili zelako. Ondorioz, espetxeratua eta epaitua izan ostean, gatibu-lanak egitera kondenatu zuten.

         Gerraren ondorioz Hernanitik ihes egin zuten udal langileez gain, beraien lanpostuetan mantendu zirenak ere errepresioa jasan zuten. Hain zuzen ere, 1937ko urtarrilean udal langile ugari ikertu eta soldata edota lanik gabe utzi zituzten beraien militantzia politikoa zela eta. Antonio Zubeldia Sarasola idazkariaren kasuan, bere lanpostutik kaleratu zuten 1937ko urrian, Hernaniko FET-JONSak herrian Franco-ren aldeko ekitaldi batean “Vivan los vascos” oihukatzeagatik. Udalak erregimenaren aurkako aldarria zela ondorioztatu eta, lanpostutik kaleratzeaz gain, bere aurkako salaketa bat jarri zuen.

 

HERNANIN ZIGORTUTAKO UDAL LANGILEAK

IZEN-ABIZENA	LANPOSTUA	FILIAZIOA	KONDENA
Alberro Berasategui, Agustín	Behin-behineko argi eta ur kontadoreen irakurlea eta kobratzailea		Bere lanpostuko betebeharrak burutzeko gai ez zenez, udal frankistak beste postu lanpostu batean kokatu zuen, kale-garbitzaile gisa [garbitua izan zen bat ordezkatuz][16]
Alcelay Elorza, Julian	Aguazilen kaboa	Ezkertiarra	Hiru hilabete soldata gabe[17]
Arbelaiz Mugica, Bonifacio	Udal-funtsen gordailuzaina	Abertzalea	Hiru hilabete soldata gabe[18]
Arocena, Jose Maria	Kale garbitzailea	Abertzalea	Hilabete bat soldata gabe bere alabei euskarazko izenak ipintzeagatik[19]
Bilbao, Magdaleno	Aguazila	Abertzalea	Bi hilabete soldata gabe bere semeei euskarazko izenak ipintzeagatik[20]
Egaña Larburu, Ladislao	Kale garbitzailea	Ezkertiarra	Lanpostutik kanporatua[21]
Gonzalez Bastida, Jose Maria	Udal musika bandako zuzendaria	Abertzalea	Bi hilabete soldata gabe bere semeei euskarazko izenak ipintzeagatik[22]
Goya, Jose	Ehorzlea	Abertzalea	Sei hilabete soldata gabe[23]
Irujo, Lazaro	Musikaria	EAJ / PNV	Hilabete bat soldata gabe[24]
Larumbe Esparza, Alejandro	Ehorzle-desinfektatzailea	Ezkertiarra	Lanpostutik kanporatua[25]
Olaizola (Almorza edo Gabarain), Jose	Musikaria	Abertzalea	Hilabete bat soldata gabe[26]
Olano Yeregui, Jose	Lasarteko medikua	Abertzalea	Lasarteko medikua izateri utzi zion prozedura amaitu aurretik[27]
Ugalde Azpeitia, Ramon	Kale garbitzailea	Ezkertiarra	Lanpostutik kanporatua[28]
Uria Alberdi, Juan Jose	Kale garbitzailea	Abertzalea	Lanpostutik kanporatua[29]
Zubeldia Sarasola, Antonio	Behin-behineko idazkaria	Abertzalea	Lau hilabete soldata gabe eta, beranduago, lanpostutik kanporatua[30]
Zubimendi Martiarena, Jesus	Hernaniko organista		Lanpostutik kanporatua[31]

 

 

Ereñotzu zentraleko kasua

 

         Ereñotzuko uharka Hernanin egon arren Errenteriako Udalarena zen jabetzaz, ondorioz, herri honetako udal langileak arduratzen ziren bere kudeaketaz. Gauzak horrela, Hernanin jazo zen bezala, frankistak Errenterian sartu orduko abertzaleak eta errepublikarren aldekoak izan zitezkeen udal langileen aurkako espedienteak ireki zituzten. Uharkako hainbat langile egon ziren prozedura horretan, eta amaitu bitartean lanpostu eta soldata gabe utzi zituzten. Erabaki honen aurka lau langileek errekurtsoa jarri zuten eta, ondorioz, 1939ko maiatzean lanpostura itzultzea lortu zuten.

 

IZEN-ABIZENAK	LANPOSTUA	FILIAZIOA
Liceaga Errasti, Vicente	Ereñozuko zentral elektrikoko laguntzailea	UGT
Oyarbide Albistur, Antonio	Ereñozuko zentral elektrikoko laguntzailea	UGT
Oyarbide Albistur, Ignacio	Ereñozuko zentral elektrikoko laguntzailea	UGT
Oyarbide Albistur, Jose Maria	Ereñozuko zentral elektrikoko laguntzailea	UGT

 

 

4.1.2. Aldundiko langileen garbiketa

 

         Aurrez aipatu moduan, langile publikoen aurkako garbiketa-prozesuak maila ugaritan burutu ziren. Ondorioz, diputazioko langileak zirenek ere jasan zituzten jarraibide hauek. Udaletan gertatu bezala, Gipuzkoako Aldundian ere erregimen berriaren aldeko kargudunak jarri zituzten indar kolpistak Donostiako hirian sartzean. Hain zuzen, Jose Maria Arellano izan zen zuzendaritza-batzorde berri bat izendatzeko arduraduna. Bertako ordezkari berriak Lizariturry, Machimbarena, Brunet zein Gaytan Ayala izan ziren, hau da, hiriko eskuineko familia sonatuetako kideak. Egin-eginean ere, haiekin burutu zen Aldundia garbitzeko prozesua^[32]. Era horretan, Aldundiaren autoritatea presidente berri baten izendapenarekin ordezkatu zen: Fidel Azurza. Jesus Maria Leizaola Aldundiko idazkariaren ordez, ihesean zegoena, Azurza presidenteak Jose Maria Guerra proposatu zuen.

         Aldundiko langileen kasuan, garbiketa-prozesu honen lehen pausoa funtzionarioen kidegoa desegitea izan zen. Horrela, berau garbitu eta berregituratu ahal izateko. Hasteko, 1936ko irailaren 21erako haien lanpostuetara itzuli ez ziren langile guztiak kanporatu zituzten. Era berean, garbiketa-espedienteak ere ireki zitzaizkien hauei guztiei. Udal langile eta irakasleen kasuan bezalaxe, espediente hauen ondorioak ezberdinak izan zitezkeen: langile batzuk berronartu egin zituzten, beste batzuk kargugabetu, eta, zenbaitek zigorra ere jaso zuen.

         Hernaniren kasuan, 28 izan ziren garbiketa-prozesua jasan zuten Aldundiko langileak: bai Hernaniarrak zirenak edota herrian zerbitzua ematen zutenak. Langile hauetako gehienak bi lanbide nagusitan aritzen ziren: 15 telefonistak eta 11 Mikeleteak ziren. Hain zuzen ere, telefonisten kasuan, 1936ko urrirako matxinatuek Gipuzkoako telefono-sare guztien kontrola zuten, Eibarrekoa izan ezik. Ondorioz, Donostia erori zenean Aldundiko langileak ebakuatu zituzten, eta horietako asko Eibar aldera joan ziren, eta, ondoren, Bilbora edota Iparraldera. Hala ere, erbestean zeudenek zein bertan geratu zirenek ere garbiketa-prozesua jasan zuten matxinatuekiko leialtasun-frogarik ez zegoenean^[33]. Hernaniri dagokionean 11 telefonista zigortu zituzten, hau da, %73,3a. Horietatik erdiak gutxi gorabehera (6) kargugabetu zituzten eta, besteak (5), hilabete batzuetarako lan eta soldata gabe zigortu.

         Mikeleteen kasuan Aldundiko Batzorde Kudeatzaileek instrukzio-epaileak izendatu zituzten, eta horiek batzorde tekniko bat osatu zuten mikelete bakoitza ebaluatzeko. Aldundian lanera itzultzea eskatzera aurkeztu ez zirenak kargutik kendu zituzten, hau da, gehienak. Izan ere, hauek ere Bizkaian erbesteratuak zeuden. Hernanira etorriz, 11 mikeleteetatik 8 kanporatu zituzten, hots, %72a. Kanporatutako mikeleteak izan ziren: Jenaro Albisua Ecenarro, Jose Miguel Azurmendi Apaolaza, Jose Fermin Echeverria Peluaga, Pedro Erausquin Sasiaimbarrena, Gregorio Garaicoechea Arriaran, Angel Gaztañaga Esnaola, Manuel Iturrioz Malcorra eta Jesus Urquiola Gorrochategui. Hauetako gehienak Bizkaira ebakuatu eta bertan gerra-preso hartu zituzten, ondoren, Gerra Kontseiluetan epaituz.

 

DIPUTAZIOKO LANGILE DEPURATUAK:
LANGILE HERNANIARRAK ETA HERNANIN
ZERBITZUAK EMATEN ZITUZTENAK

IZEN-ABIZENAK	LANPOSTUA	ESPEDIENTEAREN ERABAKIA	NOIZ	OHARRAK
Abalabide Arrieta, Guadalupe	Telefonista	Kargugabetua	1937/03/16	EABko kidea.
Aguirrezabala Imaz, Victor	Telefonista	Kargugabetua	1937/03/13
Albistegui Aizpurua, Maria del Pilar	Telefonista	Berronartua	1937/04/29
Albisua Ecenarro, Jenaro	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Bilbora egin zuen ihes eta Xixonera iritsi zen 1937ko irailean kidegoaren ordenak jarraituz.
Amas Garin, Maria	Telefonista	Berronartua	1937/04/15
Amas Garin, Pilar	Telefonista	Zigortua	1937/04/15	Hiru hilabeteko zigorra.
Arriaga Larrañaga, Maria	Telefonista	Zigortua	1937/04/29
Arrieta Larrea, Jose	Mikelete	Berronartua	1937/03/16
Azurmendi Apaolaza, Jose Miguel	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Zegaman jaioa, Hernaniko bizilaguna. Bilbon kartzelaratua, ez prozesatua.
Barrenechea Aizpurua, Ignacio	Basozain	Berronartua	1937/02/25
Camio Azurmendi, Jose Maria	Telefonista	Berronartua	1937/02/25
Echeverría Peluaga, Jose Fermin	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Irunen jaioa, Hernaniko bizilaguna. Euskadiko Gudarosteko tenientea. Gerra Kontseiluan epaitua: heriotza-zigorrera kondenatua (kommutatua). Langile batailoi batean sartua.
Erausquin Sasiaimbarrena, Pedro	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Lazkaon jaioa, Hernaniko bizilaguna. Auzitegi Militarretan auzipetua: artxibatua.
Garaicoechea Arriaran, Gregorio	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Oñatin jaioa, Hernaniko bizilaguna. Auzitegi MIlitarretan auzipetua: absolbitua.
Garate Echave, Pedro	Mikelete	Berronartua	1937/04/15	Saseta batailoieko gudaria.
Gaztañaga Esnaola, Angel	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Beasainen jaioa, Hernaniko bizilaguna. Bilbon kartzelaratua, ez prozesatua.
Gaztelumendi Arrieta, Francisco	Telefonista	Kargugabetua	1937/02/25
Iradi Arrieta, Maria	Telefonista	Kargugabetua	1937/04/15
Iturrioz Malcorra, Manuel	Mikelete	Kargugabetua	1936/11/26	Orexan jaioa eta Donostiako bizilaguna. Mikeletea Hernanin. Onyi destakamentuko kidea, auzitegi militarrek epaitua auzi-ihesean. Bartzelonan errefuxiatua, Iparraldean exiliatua.
Muñoa Orbegozo, Jose Maria	Telefonista	Berronartua	1937/02/25
Otaño Oruezabala, Francisco	Bidezaina	Kargugabetua	1937/03/13	Beizaman jaioa, Hernaniko bizilaguna. Kartzelaratua.
Pinedo Ruiz, Eleuterio	Telefonista	Kargugabetua	1937/03/13	Eskola nazionaletako irakaslea zen ere, garbiketa-prozedura ireki zioten, baina ez zuten kargugabetu irakasle lanpostutik.
Redondo Navarro, Felipe	Telefonista-zaindaria	Kargugabetua	1937/03/13
San Ildefonso Martinez, Celestino	Mikelete	Berronartua	1937/03/16
Urquiola Gorrochategui, Jesus	Mikelete kaboa	Kargugabetua	1936/11/26	Balmasedan matxinoak sartzerakoan atxilotua. Arbitrioen sailean lehengoratua.
Zuaznabar Arrieta, Juana	Telefonista	Zigortua	1937/03/16	3-6 hilabetez lan eta soldata gabe zigortua. Abertzalea.
Zubeldia Sarasola, Antonio	Telefonista	Zigortua	1937/02/25	Hiru hilabeteko zigorra. STVn afiliatua egoteagatik bi hilabeteko kartzela zigorra eta 10.000 pesetako isuna jarri zioten.
Zubillaga, Martina	Telefonista	Zigortua	1937/02/25	Hiru hilabeteko zigorra.

 

 

Azurmendi Apaolaza, Jose Miguel

         1899ko otsailaren 9an Zegaman jaioa, baina 1926an mikelete postua erdietsi zuenean Hernanira bizitzera etorri zen, Kardaberaz kalean ezarriz, bertako mikeleteen postura izendatu baitzuten^[34].

         Gerra Zibila hastean baina Zegaman aurkitzen zen baimen batekin, nahiz eta berehala Hernanira itzultzeko agindua jaso zuen, Mikeleteen etxera bertaratuz. Hernaniar mikeleteak beraien postuan mantendu ziren, baina uztailaren 23an Hernaniko Defentsa Batzordeko kideak, Juan Ibañez buru zutela, mikeleteen etxean bertaratu ziren. Donostian Errepublikaren aurka matxinatu ziren militarren aurka borrokara batzeko agindua eman zuten, Jose Miguelek berak matxinoek atxilotu eta gero eginiko adierazpenetan esaten duen moduan:

         “... se le presentó el Comisario de Hernani, Juan Ibañez con unos milicianos requiriendo a los miqueletes del puesto para que se uniesen a ellos con objeto de ir a tomar los Cuarteles, a lo que se negaron por no tener órdenes de los Jefes de su Cuerpo, siendo desarmados por los citados individuos. Manifiesta que el Ibañez es persona que puede considerársele peligrosísima por su franca y decidida actuación en contra del Movimiento Nacional, habiéndose realizado el asesinato del secretario del Juzgado y de su señora un día de Agosto, sin conocer las personas que le realizaron, aunque desde luego dice el dirigente del pueblo era el comisario Ibañez.".

         Donostiako borroketara batzea uko egin bazuten ere, mikeleteak Angel Heras Maiz beraien buru zenaren aginduetara jarri ziren eta Gipuzkoako Aldundiari eta Errepublikari leial mantendu ziren. Horrela, matxinoek Gipuzkoaren aurkako erasoaldiak arrakasta izan zuenean mikeleteen atzerakadan parte hartu zuen Donostia-Saturraran-Mutriku-Bakio-Ondarroa-Bakio-Areeta (Getxo)-Bilbo ibilbidea eginez. Une horretatik aurrera baina, Abadiñora lekualdatu zuten, non ordena publikoa mantentzeko ardura izan zuen. Matxinoek Bizkaiko frontea 1937ko udaberrian hautsi eta gero Bilbora atzerakadan joan behar izan zen. Une horretatik aurrera Bizkaiko hiriburuan ezarri zen Bilbo armada frankistaren esku erori zen arte.

         Matxinoak Bilbora 1936ko ekainaren 19an sartu zirenean, mikelete askok Arriaga antzokian geratzeko erabakia hartu zuten, eta matxinoek eraikin honetan bertan atxilotu zituzten. Behin atxilotuta, mikelete guztiei deklarazioa jaso zieten denei eta bertan Jose Miguelek transkribatu dugun salaketa egin zuen Juan Ibañez herrikidearen aurka. Horretaz gain, Abadiñon matxinoen aldeko ziren batzuen hilketetan Victorio Bedien eta Luis Ugalde hernaniarrak parte hartu izanaz akusatu zituen^[35].

         Arriaga antzokian ekainaren 30ean eginiko deklarazio hauek eta gero aske geratu zen, baina Erregimen frankistak bere aurkako errepresioa ez zuen hor eten, izan ere, Gipuzkoako Aldundiari leial mantendu ziren mikelete guztiak kargugabetu egin zituzten. Jose Miguelen kasuan 1936ko azaroaren 26an lanpostutik kanporatu zuten. Ildo beretik, 1937ko abuztuaren 25ean sinatutako dekretu baten bidez agintari frankistek ere mikeleteen gorputz osoa desegin zuten. Gauzak horrela, Jose Miguelek ogibide berri bat bilatu behar izan zuen eta tabernari lanetan jardun zuen une honetatik aurrera^[36].

 

 

4.1.3. Irakasleen garbiketa

 

         Langile publikoen aurkako errepresioa ez zen udal langileetara bakarrik mugatu. Hezkuntza arloan, bereziki, irakasleek errepresio nabarmena jasan baitzuten. Bizitza publikoko beste alderdi batzuetan bezala, garbiketa ideologikoko prozesu bat eman zen hezkuntzan, eta maila guztietako irakasleak aztertu eta kargugabetu ziren.

         Horretarako, 1936ko urrian kolpistek hezkuntza arloko errepresio honen lehen oinarriak ezarri zituzten: Kultura Irakaskuntza Batzordea sortuz eta 66. Dekretuaren bitartez. Dekretu honek hurrengoa zehazten zuen:

         “Irakaskuntzako arazoek merezi duten arreta, herrien aurrerakuntzarako hain funtsezkoa dena, antzututa geratuko litzateke, baldin eta aldez aurretik ez balitz garbiketa-lanik egingo eginkizun pedagogikoa bezain garrantzitsua duten langileen artean^[37]”.

         Dekretu horrekin, aldi baterako, hezkuntza maila bakoitza aztertu eta zigor-neurriak ezartzeko lau batzorde sortu ziren. Batzorde hauek erakunde frankistetako kideek eta Mugimendu Nazionalarekiko kidetasuna partekatzen zuten guraso eta irakasleek osatzen zuten. Estatuko Batzorde Teknikoko Buruak izendatzen zituen, eta horrela, karguetatik kendu ezin izateko bermea zuten.

         Prozesu hauek ere probintziako irakasle guztien gabetzearekin hasi ziren, eta, ondorioz, kidegora itzultzea eskatu behar zuten. Horrela, automatikoki irekitzen zitzaien dagozkion garbiketa-espedientea. Garbiketa-prozesu hauen ondorio nagusiak izan zitezkeen: kaleratzea (eskubide guztiak galduz), lantokiz aldatzea edota karguan berrestea. Aldiz, bi aukeretako bat ezarri ezin zen kasuetan, diziplina-espedienteak irekitzen ziren.

         Gipuzkoaren kasuan, Donostiaren okupazioaren ondoren hasi zen garbiketa-prozesua, Ramon Sierra Bustamante gobernadore zibilak Hezkuntzako bi ikuskatzaileren kargugabetzea eskatu zuenean. Horrela, Gipuzkoan, irakasleen %27 inguru zigortu zen, eta horietatik %13a kanporatua izan zen^[38]. Hernaniko kasura etorriz, 14 irakasleri ireki zitzaizkion garbiketa-prozedurak. Hauetatik 4 (%28,5) zigortu zituzten eta gainontzeko 10ak (%71,5) berronartuak izan ziren. Hernaniko irakasleen artean aipatzekoa da Resurreccion Martinez Sanchezen kasua. 1936ko irailean legez kanpo exekutatu bazuten ere, bere aurkako garbiketa-prozedura ireki zuten 1937an eta ez zen ebatzi 1939ra arte, haren behin betiko kanporatzea zehaztuz.

         Era berean, aipatzekoak dira herriko langileak izan ez arren Hernanin fusilatu zituzten bi irakasle: Felisa Goñi Biurrun eta Julian Perez Rodriguez. Felisa Goñi belaskoaindarra zen eta Julian Perez, berriz, Husillosen (Palentzia) jaioa eta Hernaniko bizilaguna. Biak fusilatu zituzten Tolosa eta Berasategi artean 1936ko urrian.

 

LANPOSTUAN BERRONARTUAK
IZAN ZIREN IRAKASLEAK

IZEN-ABIZENAK	DATUAK
Benito, Agustin	Irakasle nazionala. Monarkikoa, estatu-kolpea sustatu zuten alderdien babeslea[39].
Lahoz Jimeno, Agustina	Irakasle nazionala. Katolikoa, marxismoa eta independentziaren aurkakoa, estatu-kolpea sustatu zuten alderdien babeslea[40].
Guijarro Serrano, Cesarea	Irakasle nazionala. Jose Antonio Fernandez Moran senarra gerra kontseiluan epaitua eta kartzelaratua. Hala ere Hernaniko agintari frankistek bere aldeko txostenak igorri zituzten, adieraziz ikuspegi moral eta erlijioso zuzena zuela[41].
Iturrioz Malcorra, Dionisia	Aldundiko irakaslea Errepublika garaian, frankistek postu hau desegin eta irakasle nazional izendatu zuten. 1935ean izendatu zuten Hernaniko irakaslea. Bere anai bat miliziano ezaguna eta ondoren Comete sareko kidea. Bere aldeko txostenak igorri zituzten agintari frankistek[42].
Pinedo Ruiz, Eleuterio	Irakasle nazionala. Hernanin Fronte Popularrak atxilotu zuen, matxinoen aldekoa zelako, irailaren 13an armada frankistak herria bereganatzean askatu zuen. Estatu-kolpea sustatu zuten alderdiak babesten zituen[43].
San Adrian Zozaya, Gregorio	Irakasle nazionala. Diario Vasco aldizkari eskuindarraren berriemailea Hernanin. Asociacion de Maestros Catolicos elkarteko kidea ere, Hernaniko Fronte Popularrak giltzapean izan zuen estatu-kolpearen aldekoa izateagatik. Bere aldeko txostenak igorri zituzten agintari frankistek[44].
Iturrioz Telleria, Isabel	Osinaga auzoko Aldundiko irakaslea. Tradizionalista. Agintari frankisten txostenek zehazten dute familia bizi zen etxeari su eman ziotela milizianoek[45].
Muro Urriza, Jacinta Gervasia	Irakasle nazionala. Tradizionalista[46].
Velasco Reguera, Leoncia	Irakasle nazionala. Tradizionalista.
Martinez Goñi, Eulalia	1945ean lanpostua utzi zuen.

 

ZIGORTUAK IZAN ZIREN IRAKASLEAK

IZEN-ABIZENAK	ZIGORRA
Barbe Yarza, Jose	Euskal probintzietatik kanporatua[47].
Gay Mur, Jose	Lanpostutik kanporatua[48].
Martinez Sanchez, Resurreccion	Lanpostutik kanporatua[49].
Velamazan Garcia, Jeronimo	Lekualdatzea[50]

 

 

Barbe Yarza, Jose

         Lasarteko eskola nazionaletako irakaslea izan zen Bigarren Errepublikan. Defentsa Batzordearen aginduz Lasarten zituen hainbat komertzioetako ondasunak konfiskatu zizkioten. Frankistak Lasarten sartu ostean bertako errekete taldera batu zen, bai eta erregimen frankistaren aldeko adierazpen guztietara ere. Erregimen frankistak bere aurkako garbiketa prozesua amaitzean, Hernaniko udal frankistaren aldeko txostenak lortu bazituen ere, Lasarteko Falangeak EAJren gertukoa izatea leporatu zion eta ustez ikurrinaren koloreko oihalak ipini izana bere higiezinetan. Salaketa hauetan oinarrituta lanpostutik kanporatu ez bazuten ere, irakasle gisa euskal probintzietatik kanpo lan egitera kondenatu zuten 1936ko abenduan. 1938ko urtarrilean lanpostutik eszedentzia eskaria egin zuen eta Avilara joan zen bizitzera.

Gay Mur, Jose

         Hernaniko Biteri eskoletako zuzendaria, Hernaniko irakasle 1927tik. 1883ko martxoaren 17an Pinseque herrian jaioa (Zaragoza), gerraren ondorioz familiarekin batera Bilbora ihes egin behar izan zuen. Hernani utzi eta gero Eusko Jaurlaritzarentzat hasieran eta itsasoz ebakuatua izan eta gero Kataluniako gobernuarentzat irakasle izaten jarraitu zuen, gerrako azken uneetara arte Ripoll herrian (Girona) lan eginez. 1939ko otsailean baina, Frantziako Estatuan errefuxiatu behar izan zen Sain-Haon herrian. 1940ko otsailean, osasun arazoak tarteko, jaioterria zuen Pinseque herritik gertu dagoen Tauste herrian (Zaragoza) Guardia Zibilaren kuartelean aurkeztu zen arte. Herri honetako irakasle izan zen 1927an Hernanira joan aurretik. Irakasle lanpostutik kanporatu zuten Errepublika garaian Fronte Popularra babestu zuelako eta gerraren ondorioz lanpostua utzi behar izan zuelako. Hala ere, FET-JONS-ak, hainbat herritarrek zein ikasle-oihek bere aldeko txostenak igorri zituzten.

Martinez Sanchez, Resurreccion

         Irakasle nazionala, jaiotzez Casalarreina (Errioxa) herrikoa. Irakasle izan zen, lehenik, San Clementen (Cuenca), 1929tik Nonaspen (Zaragoza) eta 1934tik Hernanin. Txosten frankisten arabera irakasle ona bazen ere, ezkertiarra eta familia komunistakoa izatea egotzi zioten. Era berean, bere amari hileta zibil bat egin izanak asko asaldatu zituen bai Miguel Mendicute Hernaniko apaiza zein herriko sektore tradizionalistak ere. Ondorioz, lanpostutik kanporatu zuten 1937ko urtarrilean, bere aurkako garbiketa-prozesu bat martxan jarriz. Lanpostutik behin betiko kanporatu zuten 1939an komunista eta ateoa zela arrazoituz.

         1936ko irailaren 13an Donostian atxilotu eta koinatua eta arrebarekin (Consolacion) batera Errioxara eraman zuten. Legez kanpo exekutatu zuten Cabretonen (Logroño) 1936ko urriaren 18an^[51]. Aipatzekoa da garbiketa-txostenetan ez dela jada hilda zegoela zehazten.

Velamazan Garcia, Jeronimo

         Hernaniko Biteri eskoletako irakaslea izan zen Errepublika garaian. Era berean, 1933ko udal hauteskundeen aurretik herria gobernatu zuen Batzorde Kudeatzaileko lehendakariordea ere izan zen. Arlo politikoan mugimendu errepublikarrarekin egiten zuen bat, Hernaniko Izquierda Republicana alderdiko kidea baitzen eta bertan idazkari funtzioak ere bete baitzituen. Gerra Zibila hastean, ordea, ez zuen parte hartzerik izan eta kolpistak Hernani bereganatu zutenean hauen alde lerrotu zen: erregimenaren aldeko aldarriak eginez zein Falangera afiliatuz. Hori zela eta, garbiketa-espedientean agintari frankistek bere aldeko txostenak igorri zituzten. Hala eta guztiz ere, beste herri batera lekualdatua izatera kondenatu zuten 1937ko otsailean. Hernaniko udal frankistak, ordea, bere alde deklaratu eta zigorra bertan behera geratzea eskatu zuen, Hernanik irakasten segi zezan.

         Azkenik, Hernaniko hainbat irakasle zein langile publiko beraien lanpostua lekualdatzera kondenatuak izan ziren moduan, errepresio bera pairatu zuten Euskal Herriko zein Espainiar Estatuko hainbat irakaslek. Hartara, Hernanira lan egitera etorri behar izan ziren, hurrengoak izanik behin-behinean identifikatzea lortu direnak.

 

LANPOSTUETATIK KANPORATU OSTEAN
HERNANIRA IRAKASLE ETORRITAKOAK

IZEN-ABIZENAK	OHARRAK
Iruretagoyena Mendiluce, Juana	Ormaiztegin irakaslea gerra aurretik, zigortua. 1945ean Lasarteko behin-behineko irakasle izendatu zuten[52].
Rodriguez Mazuelas, Feliciano	Eibarko Eskola Nazionaletako irakaslea gerra aurretik, kargugabetua[53]. Euskadiko Gudarosteko kide, Gerra Kontseilu batean epaitua eta gatibu-lanak egitera kondenatua. 1941ean Hernaniko irakasle postua lortu zuen. 1949an, lanpostutik kanporatu zuten.
Loyarte Escudero, Maria Angeles	Orioko irakaslea, garbiketa prozedura irekia. Hernaniko eskola pribatu batean irakaslea zen 1949an[54].
Peñalver Martin Peralta, Fermin Jesus	Cuerva herriko (Toledo) irakasle nazionala, lanpostutik kanporatua. Lasarten irakasle postua lortu zuen 1949an[55].

 

         Hernaniko herrian garbiketa prozesua jasan zuten irakasleez eta herrira lan egitera etorri behar izan zirenez gain, Katalunian depuraturiko Hernaniar baten kasua ere badugu: Natividad Lizarraga Vallejorena.

Lizarraga Vallejo, Natividad

         1914ko irailaren 8an Guardian jaioa. Luciano Lizarraga Goenaga eta Purificacion Vallejo Iraiderren alaba, Hernaniko Perkaiztegi kalean kokatzen zen sendiaren etxebizitza^[56]. Irakasle Nazionala zen ofizioz, eta Gerra Zibila hasi zenean Kataluniako Montcada i Reixac udalerrian egiten zuen lan. 1936ko abuztutik aurrera udalerri honetan garbitu zituzten 20 irakasleetako bat izan zen Natividad Lizarraga^[57]. Kanporatua izan ostean Euskal Herrira itzuli zen familiarekin batera, eta familia osoak Bizkiaia aldera egin zuen ihes. Haren aita, Luciano Lizarraga Goenega, Gipuzkoako Union Republicana-ko Idazkari Orokorra izateaz gain Osasun Zuzendaritza Nagusiko aholkularia zen. Bada, Natividad bera erizain gisa aritu zen Getxoko Arriluze ospitalean gerraren lehen hilabeteetan^[58]. Ostean, Eusko Jaurlaritzaren Kultura Sailaren baitan antolaturiko Escuelas de Euzkadi-n aritu zen irakasle gisa^[59].

 

 

4.1.4. Trenbideetako langileen aurkako errepresioa

 

         Trenbideetako langileena errepresio frankistaren gordinena pairatu zuten kolektiboetako bat izan zen. Hain zuzen ere, Espainiako Iparraldeko Burdin Bideen Konpainiaren baitan, garbiketa-prozesu bortitzenak jasandako probintzietako bat izan zen Gipuzkoa. Errealitate honen arrazoietako bat litzateke, zonalde hauetan trenbideetako langileek mobilizazio politiko eta sindikal maila handia zutela. Batez ere, Sindicato Nacional Ferroviario (SNF) —UGTrekin loturikoa— eta Federacion Nacional de la Industria Ferroviaria (FNIF) sindikatu anarkistan zeuden afiliatuta. Ondorioz, Iparraldeko langile hauetako askok, garbiketa-prozesuaz gain, espetxe-zigorrak jasan zituzten, ihes eginda zeuden edota gerra amaitzean erbestera joan ziren^[60].

         Garbiketa-prozesuetara etorrita, konpainia guztietan enpresa buruek langile guztien aurkako prozesuak abiatu zituzten, ad hoc sortutako auzitegi berezietan burutu zirenak, non langile hauen militantzia politikoa aztertzen zen eta “Mugimendu Nazionalaren” aurkako jarrera zuen pertsona oro lanpostutik kanporatu edota zigortzen zuten. Izan ere, 108/36 dekretua ondorengo arauek berretsi zuten, eta tren-langileen kasuan, langileak Trenbideen Buruzagitza Militarrak ikertuko zituen. Gainera, 1937ko urritik aurrera, erakunde hori, gainera, zuzenean arduratzen zen langile berriak hautatzeaz eta laneratzeaz. Horrela, milaka langile igaro behar izan ziren auzitegi hauetatik eta hauetako askok zigor edota kondenaren bat jaso zuten. Hauek, lanpostutik kanporatua izatetik, deserriratua izatea, zentsura pairatzea edota soldata murrizketak izan zitezkeen besteak beste.

         Hernaniren kasuan, garbiketa jasateaz gain bestelako errepresioak pairatu zituzten tren-langileen hainbat kasu ditugu. Esaterako, Catalina Gascon Deban barrerazain zen mutrikuarra, Francisco Biteri Eskoriatzako trenbide-langilea edota Blas Rubio Andoaingo Plazaola trenbideko langileak frankistek atzitu ostean gauez espetxetik atera eta gero judizioz kanpo fusilatu zituzten, Hernaniko hilerrian hobiratu aurretik. Poza Herrero familiaren kasuan berriz, trenbideetako langile ziren hiru kideak, eta Alejandro aita eta bi semeak fusilatu zituzten frankistek UGTko militanteak izateagatik. Josefa Herrerok, herrian pairatzen zuen egoera gogora eta bazterketatik Hernanira etorri zen bizitzera.

 

TRENBIDEETAKO
LANGILE ERREPRESALIATUAK^[61]

IZEN-ABIZENAK	LANBIDEA	ERREPRESIOA
Arbizu Lopez, Cristobal	Kapataza, Trenbide eta Obretan	Ikertua
Armendariz Diaz, Felix	Linea elektrikoko laguntzailea	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea. Gerra Kontseiluan epaitua eta gatibu-lanak egitera behartua
Carrion Martin, Alejandro	Obreroa, Trenbide eta obrak	Deserriratzera kondenatua, 5 urtez bizileku berria eskatzeko ezgaitasunarekin
Cormenzana Toledo, Francisco	Mereziduna	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Diez Domingo, Leoncio	Faktorea	Ikertua
Fernandez Garcia, Jose Bernardo	Erremintaria, Trenbide eta Obretan	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Ferrer Martin, Justo		Ikertua. Presoaldi prebentiboa Ondarretako kartzelan
Garces Aguado, Antonio	Lehen mailako langilea, Trenbide eta Obren Zerbitzuan	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea.
Garcia Illera, Martin	Faktorea	Ikertua. Kartzelaratua eta gatibu-lanak egitera behartua.
Garcia Paz, Julian		Ikertua
Granado Gutierrez, Eladia	Trenbideetako langilea, zaindari	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Grijalba Merino, Isidoro	Faktorea	Ikertua
Grijalba Merino, Roman	Langilea, trenbide eta obren sekzioan	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Lopez Ayala, Manuel	Orratz-arduraduna. Esplotazio sailean	Nahitaez bizilekua aldatzea, eta 5 urtez desgaitzea, berak hala eskatuta, beste egoitza edo destino batzuk lortzeko
Manzano Martinez, Manuel	Faktorea, Esplotazio sailean	Madrilen bizi zen. Ikertua
Marquiaran Iriarte, Martin Jose	Lineako ofiziala	Ikertua
Martinez Alonso, Gregorio	Lineako ofiziala, Obra eta zerbitzuetan	Donostiakoa. Nahitaez bizilekua aldatzea, eta 5 urtez desgaitzea, berak hala eskatuta, beste egoitza edo destino batzuk lortzeko
Minguez Nieto, Felix	Morroi osagarria, Esplotazio sekzioa	Beasainen lan egiten zuen. Hernanin bizi zen. Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea.
Ormaechea Perez, Ricardo	Errailtzaina	Nahitaez bizilekua aldatzea, eta 5 urtez desgaitzea, berak hala eskatuta, beste egoitza edo destino batzuk lortzeko.
Ormazabal Mutiloa, Lorenzo	Obreroa, Trenbide eta zerbitzuak	Donostian bizi zen. Ikertua.
Prieto Rodriguez, Santos	Obreroa, Trenbide eta zerbitzuak	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Prieto Soba, Teodora	Trenbideetako langilea, zaindaria	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Puente de la Fuente, Policarpo	Faktorea	Zentsura bere idatzietan
Puente Serna, Emiliano	Canfranc (Huesca) geltokiko langilea / Trabajador de la estación de Canfranc (Huesca)	Ikertua
Rodriguez Rojo, Lorenzo	Obreroa, Trenbide eta zerbitzuak	Nahitaez bizilekua aldatzea, eta 5 urtez desgaitzea, berak hala eskatuta, beste egoitza edo destino batzuk lortzeko
Rubio Martinez, Felipe	Obreroa, Trenbide eta zerbitzuak	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Serrano Garcia, Gregorio	Estazio burua Hernanin	Lanpostutik behin-betiko kaleratzea eta eskubide guztiak galtzea
Serrano Moreira, Mariano	Eragiletza lanpostua	3 hamarren atzeratzea eskalafoian
Tobalina Gomez, Pablo	Faktore Osagarria	Ikertua
Vellosillo Pinilla, Julian	Hesizaina

 

 

 

[13] Ipiña Bidaurrazaga, A., 2015.

[14] Espainiako Defentsa Batzorde Nazionalaren 22. Buletina. Burgos, 1936ko irailaren 16a.

[15] Boletin Oficial del Estado, 51. zk., 1936ko abenduak 9, Burgos.

[16] HUA / AMH // A-1-48 (H46). Libro de actas del Ayuntamiento, 1934-1935.

[17] HUA / AMH // A-3-52 (H107). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1937.

[18] Íbidem.

[19] Íbidem.

[20] Íbidem.

[21] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1936.

[22] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1937.

[23] Íbidem.

[24] HUA / AMH // A-1-49 (H47). Libro de actas del Ayuntamiento, 1936/01/11 - 1938/12/23.

[25] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1936.

[26] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1937.

[27] Íbidem.

[28] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1936.

[29] Íbidem.

[30] HUA / AMH // A-3-51 (H106). Registro de comunicaciones (salida de documentos), 1937.

[31] Egun batzuez kanporatua izan ostean itzuli zen lanera. Irailaren 11an Loiolako milizietan sartu zen, Hornidurako estankero gisa. Saturraranera ebakuatu zuen eta, ondoren, Lekeitiotik Gernikara arte, fronte ezberdinetatik igaroz, Laredon preso hartu zuten arte (AGMG // 304238 kutxa, 147118 espedientea).

[32] Buces, J. & Querejeta, E., 2016.

[33] Soler Ferran, P. eta Iglesia Medina, J.R., 2019, 79-117 or.

[34] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[35] Ez dugu daturik aurkitu Victorio Bedienen inguruan. Baina Luis Ugalde, berriz, salaketa hauetan oinarritutako Gerra Kontseiluan absolbitu egin zuten.

[36] Cabanellas, J., 2018.

[37] 66. dekretua. BOE, 27. zk., 1936ko azaroaren 11koa.

[38] Barruso, P., 2007, 653-681. orr.

[39] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13256

[40] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13255

[41] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13289

[42] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13317

[43] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13255

[44] Íbidem.

[45] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13317

[46] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13255

[47] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/13222

[48] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/12629

[49] AGA, Ministerio de Educación Nacional, Expedientes de depuración de maestros nacionales, 32/12633

[50] Íbidem.

[51] Aguirre Gonzalez, J. V., 2007.

[52] ACME, Maestros/as Expedientes de depuración, 32/191.

[53] ACME, Maestros/as Expedientes de depuración, 16/191.

[54] ACME, Maestros/as Expedientes de depuración, 87/601.

[55] ACME, Maestros/as Expedientes de depuración, 63/396.

[56] HUA / AMH // B-4-II-13 (H250). Padrón municipal de habitantes, 1936.

[57] CDMH, Causa General n° 1678, 1. Espedientea, 181. Orria.

[58] CDMH, sig. PS_SANTANDER_O_C0106_EXP0002_LUCIANO_LIZARRAGA_GOENAGA.

[59] CDMH, sig. PS-MADRID,183, leg. 1575, fol. 24_NATIVIDAD_LIZARRAGA.

[60] Polo Muriel, F., 2015.

[61] Memoria Histórica Ferroviaria. Depuración [Datu-basea]./ Memoria Histórica Ferroviaria. Depuración [Base de datos].